Verhalen zijn vergif

Ik ben herbegonnen in het magistrale boek The web of meaning van Jeremy Lent. Dingen twee keer lezen kan heel heilzaam zijn om ze beter te begrijpen. En juist wanneer ik de passage bereik over de twee verschillende stemmen die we allemaal in ons hebben (de Interpreteerder en de Mysticus), barst er op sociale media het zoveelste bombardement van wantrouwen los. De details doen er niet toe, maar de kern is: we vertellen onszelf allemaal verhalen. En die verhalen zijn vergif.

(c) Inaya photography

Kort gezegd en heel erg vereenvoudigd komt de analyse van Lent hierop neer: we hebben een ‘zelf’, dat zich in een dieper stuk van onze hersenen bevindt, en ook meer geassocieerd is met de rechterhersenhelft. Het is ons meer dierlijke stuk, het stuk dat voelt vanuit de buik, dat associeert, gewaarwordt, intuïtief of instinctief handelt, openstaat voor schoonheid, mystiek, metaforiek, poëzie, alle dingen die kunnen gevoeld maar niet gemeten worden. Woordenloos ook, vaak. Het is de plek waar angsten, voorgevoelens en andere onbenoembare dingen naar boven borrelen, uit een combinatie van eerdere ervaringen en oeroude wijsheid. Ons ‘zelf’ heeft niet altijd gelijk, maar het bevat bijzonder waardevolle informatie en kan heel wijs zijn: de Mysticus.

In de prefrontale cortex en veel meer geassocieerd met onze linkerhersenhelft bevindt zich het ‘ik’: de observator, de analyst, de interpreteerder, degene die ‘zichzelf’ beoordeelt dan wel ondersteunt, degene die gegevens wil om te vergelijken, die verbanden ziet, uitleg wil, richting en doel bepaalt. Het merendeel van de menselijke beschaving werd opgebouwd door deze zeer nijvere ‘ik’-drive in de mens. Ook dit stuk van ons heeft niet altijd gelijk, maar het is heel goed in dingen gedaan krijgen. Als je wil dat je rekeningen kloppen, het huis stevig gebouwd is en alle afspraken op voorhand goed zijn doorgepraat, moet je bij je innerlijke Interpreteerder zijn.

Die Interpreteerder, met zijn behoefte aan verbanden en overzicht, is ook de plek waar verhalen ontstaan. Uit onderzoek bij de zeldzame mensen van wie ooit het corpus callosum (de brug tussen de twee hersenhelften) werd doorgesneden om een einde te maken aan afschuwelijke epilepsie-aanvallen, bleek dat de linker- en rechterhersenhelft in staat waren om los van elkaar andere associaties te leggen en andere daden te stellen, maar dat de linkerhersenhelft, geconfrontreerd met een handeling die hij niet begreep (wegens geen contact met de rechter hersenhelft die de handeling had gesteld), een uitleg verzon om die handeling te verklaren.

Dit is zowel fantastisch als diep problematisch. Fantastisch omdat het getuigt van immense creativiteit, problematisch als we niet beseffen dat wat we op zo’n moment naar voren schuiven als verklaring helemaal geen verklaring is, maar creatief knutselwerk en op los zand gebaseerde logica.

Ons ‘ik’ kan niet leven met een gevoel van onbehagen, een niet-weten, een niet-begrijpen. Bij gebrek aan zekerheid zal het, zo goed als het kan en op basis van de feiten waarop het vanuit zijn zeer beperkt standpunt zicht heeft, een verklaring samenstellen die plausibel lijkt. Maar hoe graag onze Interpreteerder dus ook denkt dat hij de wereld begrijpt en kan uitleggen, in het aanschijn van onverwachte, complexe en moeilijk te vatten situaties is hij gewoon een verhaaltjesverzinner.

Is daar iets mis mee? Op zich niet. Het is een fundamenteel aspect van hoe onze hersenen in elkaar zitten en hoe we de werkelijkheid verwerken om erin te kunnen leven. Maar we moeten het wel beseffen. Want als we dat niet doen, nemen we onze verhalen voor werkelijkheid, en daar is wél iets mis mee.

(c) Inaya photography

Ik heb het al vaker gehad over de kracht van verhalen. In verhalen leggen mensen elkaar de wereld uit. Onze verhalen bepalen het mentale raamwerk waardoor we de wereld bekijken en dat raamwerk heeft een enorme invloed. Iemand die leeft in het verhaal dat de hele wereld erop uit is om hem kwaad te doen, zal heel anders de buurtwinkel of zijn kantoor binnenstappen dan iemand die leeft in het verhaal dat alle mensen doorgaans gewoon hun best doen en dat er heel veel liefde in iedereen zit, als je ze maar de kans geeft om eruit te komen.

Wat ik in de online discussies de afgelopen dagen zag gebeuren, is het volgende. Een nare gebeurtenis/uitspraak van een politicus/gelekt feit… roept bij een heleboel mensen een gevoel van angst en onbehagen op. Vervolgens beginnen ze hele theorieën te debiteren over waarom iets verdacht is, misdadig, problematisch…
Het gevoel van onbehagen (gesitueerd in ons meer onbewuste ‘zelf’ van de rechterhersenhelft) is oprecht en in veel gevallen wellicht ook terecht. Er is veel om ons ongemakkelijk, bezorgd of waakzaam over te voelen. Maar vervolgens komt de rechterhersenhelft, opgestookt door dat gevoel van onbehagen maar zonder enige deftige notie van achtergrond of feiten, meteen tot zogenaamde conclusies. De bitse discussies die ontstaan gaan bijna altijd over deze ‘conclusies’ – die er geen zijn.

‘Mijn mening is even goed als de jouwe’, las ik in zo’n discussie. Ik moest op mijn tong bijten om me er niet in te mengen, want de ene persoon had een heleboel achtergrondkennis van de procedures en feiten rond het gegeven waarover er gediscussieerd werd en de ander totaal niet. En met alle respect, maar op dat moment zijn niét alle meningen evenveel waard. Er bestaat ook nog zoiets als autoriteit.

Het deed mij denken aan de confrontaties die ik indertijd soms had met koppige puberleerlingen die mij stonden af te bekken waarom ‘Ik vindt het stom as zoiets gebeurd.’ géén foute zin was. Pech voor hen dat ze gebuisd waren maar over de reden waarom was echt geen discussie mogelijk. Alleen wilden zij dat vaak echt zo niet zien. De autoriteit die ik en het Groene Boekje konden voorleggen had voor hen geen waarde, hun eigen emotie overstemde die totaal. Het voelde als proberen te discussiëren met de Flat Earth Society. En het is iets wat in alle debatten vandaag, van harde wetenschappelijke discussies over menselijke drama’s tot complottheorieën, de kop opsteekt.

(c) Inaya photography

Het vertrouwen in elke vorm van autoriteit heeft de afgelopen decennia flinke deuken gekregen. Nog nooit eerder waren we zo kritisch, angstig en soms regelrecht wantrouwend tegenover politici, wereldleiders, big pharma, de media… En vaak ook niet helemaal onterecht. Maar als we hier uit willen geraken op een manier die iedereen vooruit helpt, zullen we eerst en vooral moeten beseffen dat de verhalen die onze Interpreteerder spuit vergif zijn.

Vergif is te véél van iets. Hetzelfde product, in een kleinere portie of een beter gedoseerde toediening, kan net zo goed medicijn zijn. Ja, we hebben onze verhalen nodig. We kunnen niet zonder, we proberen immers de werkelijkheid te begrijpen en de wereld is bij momenten een immens, onoverzichtelijk kluwen waarin wij klauwen naar houvast. Verhalen kunnen het mooiste en het beste in mensen naar boven halen.
Maar we mogen niet uit het oog verliezen dat geen enkel verhaal ooit helemaal waar, of helemaal af is. Dat sommige mensen effectief méér van iets af weten dan wij – en durven we hen vertrouwen? Maar ook, voor de experten en autoriteiten onder ons – dat onbehagen en angst oprechte emoties zijn, met een vaak zeer gerechtvaardigde voedingsbodem, en als emotie zelf niet zomaar onder tafel mogen worden geveegd als irrelevant.

Niemand is alleen maar onwetend, of alleen maar expert. We zijn het allemaal, in allerlei verschillende nuances, op allerlei terreinen, in allerlei verschillende contexten. Dat toegeven, tegenover onszelf én elkaar, zou mooi zijn. Op vlak van taal, literatuur en spiritualiteit kan ik mijn mannetje staan. Maar ik ga onze dakwerker niet mijn ‘mening’ geven over hoe hij zijn job beter zou moeten doen. Ken je beperkingen, begot. Oók als je je zorgen maakt omdat het binnen regent.

Ik zou de komende tijd heel graag meer horen ‘dit is hoe ik me hierbij voel’, of ‘dit is wat ik met mijn kennis van de feiten erover kan zeggen’, in plaats van het zielige, schuimbekkende woordengevecht tussen Verhalenverzinners dat nu zo vaak moet doorgaan voor een ernstig gesprek. En een klein beetje meer vertrouwen in de intenties van de ander. Dat zou ook mooi zijn.

(c) Inaya photography

6 gedachtes over “Verhalen zijn vergif

  1. De mens probeert op elk gebied van zijn leven de controle te houden, las ik vandaag, vanuit een angst ontoereikend te zijn. ‘We creëren een valse werkelijkheid van details, tijdlijnen en systemen, allemaal ontworpen om ons veiliger te laten voelen’. Verhalen horen daar ook bij ja. En zolang we niet, stuk voor stuk, bereid zijn onder ogen te zien dat angst iets is wat binnen in ons zit, en die angst niet buiten onszelf te projecteren, zal er weinig veranderen aan de verhalen, de meningen, de oordelen en de gesprekken… En ja: prachtige foto’s!

    Geliked door 2 people

    1. Interessant, Anuschka!
      En mijn geest houdt enorm van paradoxen, en ziet er hier ook weer eentje: verhalen horen bij een valse werkelijkheid, ze zijn een illusie, en tegelijk zijn ze heerlijke wegwijzers naar de werkelijkheid. En ook: verhalen die in liefde hun oorsprong vinden, projecteren geen angst maar liefde naar buiten.
      En ach, dit alles is ook alleen maar een spielerei van mijn creatieve geest… 😉 Dankzij jouw opmerking uitgelokt! ❤

      Geliked door 2 people

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s