We kweken kapotte mensen

(c) Inaya photography

De actualiteit, de gruwel. Een peuter vermoord. Een losgeslagen psychopaat met een verleden. Een systeem met veel te grote mazen om door te glippen. Ik leef mee met de slachtoffers, ik kan niet anders. Maar bij elk bericht, elke commentaar die ik zie, voel ik ook die rilling van onbehagen. Het klopt niet. We gaan té kort door de bocht.

Nee, als samenleving kun je niet eindeloos begripvol omgaan met gewelddadige individuen. Je kunt zwaar destructief gedrag niet met een ‘Ocharme, jij hebt het vast wel moeilijk, ga maar naar huis en het nu niet meer doen, hé vriendje?’ onder de mat vegen. Voor wie denkt dat ik overdrijf: het is precies de teneur die ik op een school waar ik lesgaf ooit heb weten gebruiken tegen een reus van een laatstejaars die een leerkracht in een handgemeen nog net niet met zijn blote handen tegen de muur had geramd. De volgende les stond die kerel mijn collega gewoon weer in haar gezicht uit te lachen. Het was een van de druppels die er uiteindelijk toe leidden dat ik daar vertrok.

Maar het helpt ons als samenleving ook niet vooruit om onze handen te wassen in onschuld. Om met de vinger te wijzen naar ‘zij, de psychopaten’ (waarvoor al dan niet plaats is in onze onderbemande, stiefmoederlijk behandelde psychiatrie). Toch niet als het web waarin we leven een structureel onveilige bodem biedt voor zoveel mensen in chronische armoede, chronische onzekerheid, chronische onmenselijkheid.

(c) Inaya photography

De Canadese arts, schrijver en spreker Gabor Maté, een man met decennia ervaring in het werk met zware drugsverslaafden, toonde in zijn boek In the realm of the hungry ghosts overtuigend aan dat elke patiënt in zijn praktijk die te kampen had met een zware verslavingsproblematiek – every single one – als kind het slachtoffer was geweest van vormen van chronische onveiligheid, ernstige verwaarlozing, geweld, trauma, misbruik… Verslaafde, verdwaalde, destructieve mensen worden (de zéér eenzame uitzondering die de regel bevestigt niet te na gesproken) doorgaans gemaakt door de omstandigheden waarin ze opgroeien. Van in de buik, of juist daarbuiten.

Onze hersenen zijn nog niet volgroeid als we ter wereld komen – een bewuste keuze van moeder natuur, want anders pasten we niet meer door het geboortekanaal. Maar dat betekent dat de invloed van wat er in die eerste jaren op ons afkomt cruciaal is.

Als pijn, trauma en onveiligheid systematisch aanwezig zijn in het leven van een zeer jong kind, dan kweek je als samenleving kapotte mensen. Dat mag je letterlijk nemen: de ontwikkeling van hersenfuncties met betrekking tot veiligheid en stress, de overdracht van neurotransmitters, hormonen en allerhande andere stofjes die instaan voor onze impulsregulering, ons gevoel van verzadiging, vertrouwen en zelfbeheersing worden gevormd tijdens de eerste jaren na onze geboorte. Wie chronisch wordt blootgesteld aan onveiligheid, in fysieke dan wel emotionele vorm, zal vluchten in alles wat voorhanden is. Vaak is dat een vorm van dissociatie en roes, die zowel fysiek als mentaal kan zijn. Het is geen bewuste keuze, het is een dierlijk instinct om te overleven in een omgeving die levensbedreigend aanvoelt (en dat vaak ook echt is).

(c) Inaya photography

Dit is geen platte vingerwijzing naar ouders, of een poging om hun de schuld in de schoenen te schuiven. Mensen met een onbehandeld trauma (veel te lange wachtlijsten voor zorg, iemand?), mensen in armoede (strenger sociaal woonbeleid, iemand?), mensen in miserie (‘ze hebben het zelf gezocht’, iemand?) hebben niet de bedoeling om onveilige, ongezonde omstandigheden te creëren voor hun kinderen. Maar wie elke dag van zijn leven bezig is met watertrappelen om niet te verdrinken, heeft geen armslag over voor de noden van kinderen, zelfs niet de basisnoden. Ons onderwijs heeft dat ook niet. Niet omdat de crèmen van mensen die het lerarenkorps bevolken geen hart hebben, maar omdat ze gebukt gaan onder te veel administratie, te grote klassen en geen structurele ondersteuning op niveau van school of regio. Ah nee, dat kost allemaal te veel.

Sommige van de ontsnappingsvormen waar kinderen en jongeren naar grijpen (verbeelding, studie, fantasie, sport…) kunnen op de lange termijn leiden naar een uitgang. Andere (gamen, gokken, drugs, seks, geweld…) leiden naar diepere krochten. Wie op welk spoor terechtkomt, is vaak meer een kwestie van geluk of pech dan van aanleg of wilskracht. Schrijfster en politica Celia Groothedde Ledoux schreef de afgelopen jaren een paar pijnlijk ontluisterende stukken over haar ervaringen als kind in armoede. Dit stuk bleef me het meest bij. En vandaag kwam daar een tweede bij – dubbel schrijnend omdat precies op het moment dat een dolgedraaide drugsverslaafde psychopaat met een gerechtelijk verleden een jongetje blijkt te hebben vermoord een populaire Vlaamse liberale politicus het nodig vindt om te pleiten voor een beperking van het recht op een sociale woning. Intussen zitten we in dit stinkend rijke stukje van de wereld met een populatie van 10% mensen onder de armoedegrens . Maar in een samenleving die drijft op het principe van de ‘eigen schuld’ en ‘je moet maar harder je best doen’ valt een demarche als deze goed. Ten koste van ieders toekomst.

Wat het werkelijk kost, in mensenlevens, in kinderlevens, in schade op de lange termijn aan generatie na generatie na generatie aan geknakte mensen – die we stelselmatig de schuld geven van hun eigen miserie – daar bestaan geen rekentabellen van. En als ze wel bestaan, dan bekijken we ze blijkbaar liever niet. Of niet lang genoeg om zinniger beslissingen te nemen.

(c) Inaya photography

Natuurlijk ben ik ook niet naïef. Niet alles is op te lossen van in de wieg. De natuur munt uit in diversiteit, zowel in de beste als in de meest problematische vormen. Sommige mensen zijn effectief een gevaar voor zichzelf én de samenleving, van bij het begin, of toch zo goed als. Rechtlijnig en krachtdadig optreden kan in sommige gevallen noodzakelijk zijn, niet als helende oplossing maar op zijn minst als manier om erger kwaad te voorkomen. Sommige mensen komen misschien beter nooit meer vrij.

Maar de individuele mens culpabiliseren en daarmee alles seponeren, is al te makkelijk. Ik word daar kwaad van. Zelfs het gebrek aan plaatsen in onze psychiatrische instellingen (wat in wezen een maatschappelijke keuze is, want een kwestie van budgetten en de wil van beleidsmakers die we zelf in het zadel hebben getild) is eigenlijk nog altijd een manier om af te leiden van een dieper probleem. En dat dieper probleem heet individualisme.

Onze samenleving is er de laatste vijf decennia van doordrongen geraakt dat elk succes je eigen succes is, en elk falen je eigen falen. We hebben het weefsel van de samenleving afgebroken, we hebben Thatcher-gewijs zelfs het rookgordijn opgetrokken dat er niet zoiets als de samenleving bestaat. Alleen het individu, de consument, is verantwoordelijk voor zijn of haar eigen falen of slagen.

Het is een van de meest toxische sprookjes die we onszelf ooit verteld hebben.
Niets in deze wereld staat los van de rest. Niets. Er zijn geen makkelijke, hapklare oplossingen voor een samenleving die zo ver uit koers is als de onze. Maar het zou ons sieren ons daar op zijn minst bewust van te worden. Bij elk drama de schuld in de schoenen van enkelingen schuiven, beklemtoont alleen hoe diep onze schizofrenie werkelijk is.

(c) Inaya photography

7 gedachtes over “We kweken kapotte mensen

  1. Dank voor deze blog Kirstin, bijzonder raak beschreven. In een maatschappij waarin een toenemend aantal mensen geen vangnet meer kan vinden en daardoor eenzaam ten onder dreigt te gaan in de zee van vele bedreigingen, vrees ik dat we steeds vaker zullen zien dat deze mensen gaan vechten om te overleven. Als normen, waarden en respect en liefde voor al wat leeft dan niet of nauwelijks zijn meegegeven in de opvoeding, resulteert dat steeds sneller in een wrede toe-eigening van waar men denkt recht op te hebben…

    Geliked door 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s