Waar we -geen- recht op hebben

Ze overvalt me weer, de emotionele vermoeidheid naar aanleiding van een paar C**-artikels en bijbehorende gesprekken, op sociale media, thuis en in mijn eigen hoofd. De wereld is zo’n mallemolen, met de steeds krampachtiger houding ten opzichte van besmetting en ziekte, gecontrasteerd door de onredelijke angst over vaccins. Daartussenin schiet steeds hardere taal over ‘asociale’ jongeren met scherp en leidt de gefundeerde wanhoop van al wie met opvoeding en onderwijs bezig is over de groeiende depressies bij studenten en de stijgende zelfmoordpogingen bij kinderen niet tot zinvolle veranderingen.

Toen las ik het interview met de Nederlandse filosofe Marli Huijer in NRC en dacht: eindelijk. Eindelijk iemand die in heldere, onversneden taal een aantal dingen zegt die ik ook denk, dingen die veel luider zouden moeten klinken in het publieke debat. Ze drukken ons wel met de neus op een paar ongemakkelijke feiten, dat gaat gevoelig liggen bij sommigen.

Ik deelde het stuk op Facebook, er kwam wat reactie en voor ik het wist had ik een mini-discussie met mensen die ik heel erg apprecieer maar die toch vonden dat ik zelf ook te kort door de bocht ging of kwetsend was. Zo gevoelig lag het dus inderdaad. En ik wist dat ik er weer over moest gaan schrijven.

(c) Inaya photography



Eerst een paar citaten uit het stuk met Huijer, voor wie snel mee wil zijn met de kern van de zaak:

“Ik krijg nu soms mails van mensen – je wilt niet weten hoe naar. ‘Hoe kunt u zeggen dat een leven dat maar 60 jaar geduurd heeft ook de moeite waard is?’ Jeetje mina. Moet ik het leven van mijn vader afschrijven omdat hij 57 is geworden? (…)”
Wat maakt de mensen die u mailen boos?
“Ze vinden het onacceptabel dat ik jonge mensen, die ‘feestvieren’ en ‘alle regels aan hun laars lappen’, op allerlei fronten voorrang zou willen geven boven hen. Ze zijn van plan om 90 of 100 te worden, zeggen ze, en ik zal hen nooit kunnen tegenhouden in die wens. En ja, ik vind het inderdaad lastig om te doen alsof iemand van 75 evenveel recht heeft op een IC-plek als iemand van 20. Wat is recht in deze? Je hébt geen recht op een zo lang mogelijk leven. Je hebt het recht om tegen een vroegtijdige dood te worden beschermd. Een jongere die doodgaat omdat er geen plek is op de IC gaat vroegtijdig dood. Iemand van 80 niet. De mensen die daar kwaad over worden gaan alleen voor hun individuele belang. Er lijkt bij hen geen besef te zijn van een collectief belang. Dat vind ik schrijnend. (…)”

Tot welke leeftijd vindt u de dood vroegtijdig?
“De gemiddelde levensverwachting is nu bijna 82, sinds 2002 hebben we er weer drie jaar bij gekregen. Je zou kunnen zeggen: onder de 78 is vroegtijdig. Zelf zou ik de grens bij 75 leggen, of 70. Ik heb het vaker gezegd: sinds 1950 is de levensverwachting met tien jaar toegenomen, en dat hebben we te danken aan welvaart, beter onderwijs en betere medische voorzieningen. We gaan er de hele tijd vanuit dat het meer wordt: meer welvaart, nog beter onderwijs, medische technologie. Maar ten koste van wat? De natuur, het klimaat, toekomstige generaties, mensen elders in de wereld, andere levende wezens.”

(…)
De ziekenhuizen zijn toch overbelast?
“Maar dat komt door hoe we het zorgsysteem georganiseerd hebben. Dat is een ander probleem dan het grote aantal besmettingen. Of hoe makkelijk die besmettingen worden doorgegeven aan kwetsbare mensen. We hadden badges voor jongeren kunnen ontwikkelen: ‘ik heb gefeest, blijf uit mijn buurt’. Musea, cafés en bioscopen hadden wél veel en verstandig geïnvesteerd in afstand houden, en kijk: in december werden ze afgestraft met een nieuwe lockdown. En waarom? Alleen maar omdat de testcijfers zo hoog waren. Het zou erom moeten gaan hoeveel mensen door naar een café of een bioscoop te gaan erg ziek worden.”
En hoeveel van hen vroegtijdig sterven?
“Wat dus iets anders is dan zo lang mogelijk leven.”


(c) Inaya photography



Toen de eerste vaccin-shot in België gezet werd bij 96-jarige, blokletterde de krant zijn triomfantelijke uitspraak: “Ik wil honderd jaar worden.” Ik ben algemeen positief tegenover vaccins en ik ben het in grote lijnen ook eens met de bij ons gehanteerde vaccinatiestrategie (op voorwaarde dat het inenten van de meest kwetsbaren zo snel mogelijk leidt tot een terugkeer naar sociale normaliteit). Dus dat de oudsten het eerst ingeënt worden, vind ik niet meer dan logisch. Maar de sense of entitlement die sprak uit de houding van de man (of die toch minstens uit het stuk naar voren kwam), gaf me een diep gevoel van onbehagen.

Dit is waar we als samenleving nu staan, dacht ik: om ervoor te zorgen dat iemand van 96 nóg wat ouder wordt, ontnemen we alle kinderen in dit land hun vrijheid, alle burgers hun sociale en emotionele gezondheid en een heleboel hardwerkende mensen hun levensonderhoud. Want hij is, beweren we, de zwakkere die we boven water moeten houden. Al die andere kwetsbaren (kinderen, jongeren, emotioneel fragiele mensen, mensen zonder financiële buffer, mensen uitgehongerd naar sociaal contact) vinden we helemaal niet kwetsbaar en bijten we toe dat ze maar ‘flink’ en ‘sociaal’ moeten zijn. Hoe diep de trauma’s er bij hen inhakken, doet er niet toe. Onze 80-jarigen moeten 85 kunnen worden, onze 90-jarigen 95. Maar dit zijn mensen die al geleefd hébben. En nu vinden wij (en ook zijzelf vaak) dat anderen dat niet mogen, om hen nóg wat langer te laten leven. Waar halen wij het als samenleving vandáán?

Ik wil niemand dood, versta me alsjeblieft niet verkeerd. Mijn eigen dooppeter wordt over twee weken tachtig en ik voel daar twee dingen bij: ik vind het vreselijk dat ik dat niet zal kunnen vieren met een groot en warm familiesamenzijn, zoals we elk betekenisvol moment in onze levensjaren samen tot nu toe hebben kunnen vieren, én ik hoop uit de grond van mijn hart dat ik hem nog minstens tien jaar mag ‘houden’, liefst in blakende gezondheid. Hij is mij dierbaar zoals alleen mensen die al heel mijn leven met mij meewandelen dat kunnen zijn.

Ik gun ook werkelijk iedereen zoveel gezonde en zinvolle jaren als hun lichaam in zich heeft. En angst voor de dood begrijp ik ook. Sterven is een heel diep en beangstigend proces, dat bewustzijn en overgave vraagt – twee dingen die in onze samenleving niet bepaald aangeleerd worden of dik gezaaid zijn. Dat maakt het voor heel veel mensen moeilijk en beangstigend. Maar dat is allemaal nog altijd geen excuus om het onmogelijke te willen en na te streven, ten koste van onnoemelijk veel ander leed. Mijn liefde voor mijn dooppeter is geen geldige reden om van de samenleving te eisen dat we ten koste van absurde investeringen een millimeter opschuiven richting onsterfelijkheid.

(c) Inaya photography



The first 90% of a project takes 90% of the time, the last 10% takes the other 90% of the time.
Het klinkt als een economische waarheid, maar het is een van Murphy’s wetten. (Wat soms bijna hetzelfde is.) En het is ook zo’n grap die vooral grappig is omdat ze klopt. De laatste loodjes wegen het zwaarst en hoe verder we al gevorderd zijn, hoe moeizamer vooruitgang geboekt wordt en hoe meer inspanning en investering erbij komen kijken.

Om een voorbeeld te geven: simpele basishygiëne heeft proportioneel veel meer verschil gemaakt in het terugdringen van sterftecijfers na operaties dan alle (steeds duurdere en ingewikkelder) medische en technische snufjes die erop volgden. Je handen wassen en je instrumenten ontsmetten kost (bijna) niks en maakt een gigantisch verschil. Hoe verder je stijgt op die resultaatsladder, hoe groter de investeringen worden voor een steeds kleiner extra resultaat. Op den duur ben je bezig met het investeren van 400% extra middelen voor 0,5% extra ‘winst’ op gezondheidsniveau.

Er komt dus onvermijdelijk een moment waarop vooruitgang in theorie nog wel mogelijk is, maar waarop de investeringen proportioneel zo gigantisch zijn dat we de waardigheid zouden moeten hebben om te zeggen: we hebben de grens bereikt van wat nu redelijkerwijs haalbaar is. Het doel, zelfs indien theoretisch mogelijk, heiligt in de praktijk niét alle middelen.

Alleen vinden we op dit moment geen enkele prijs te hoog voor het rekken van een mensenleven met een paar maanden. Hoe nobel dat ook mag lijken, dit soort idealistisch verleggen van grenzen is niet gratis. We lijken niet te beseffen dat de energie, de tijd en het geld die daarvoor nodig zijn wel ergens vandaan moeten komen. We offeren er meer bepaald het nog gezonde deel van de samenleving voor op, de gezondheid van de natuur, en op de lange termijn dus ook van onszelf.

Ik vrees dat ik me niet populair ga maken met de volgende vergelijking, maar ik wil ze wel maken. Als het aankomt op levensverwachting en geleefde jaren, gedragen we ons precies als Dirk Duffeling (je weet wel, Harry Potters rotverwende neefje), die een scène schopt omdat zijn ouders hem dit jaar máár 36 cadeautjes voor zijn verjaardag hebben gekocht. ‘Vorig jaar waren het er 37!’ Waarop beide ouders de driftkikker paniekerig proberen te paaien door meteen twéé extra cadeautjes te beloven. Als we dat zien gebeuren in een verhaal, vinden we Dirk een ondankbaar, gulzig varken. Als wij op een ander vlak eigenlijk precies hetzelfde doen, vinden we dat moreel hoogstaand en absoluut noodzakelijk.

Maar zoals Marli Huijer het zo helder stelt: we hebben helemaal geen recht op zo lang mogelijk leven. Als we de samenleving een beetje deftig organiseren, hebben we wel recht op een góéd leven, dat ook liefst niet voortijdig afgebroken wordt. Maar net als bij het ecologisch en kapitalistisch vraagstuk zijn we het verzadigingspunt daar al lang voorbij.

(c) Inaya photography



Wat deze hele denkoefening zo moeilijk maakt, is dat een fundamenteel stuk ervan op het theoretische, collectieve niveau moet gebeuren – wat ik hier probeer te doen – maar dat het in de praktijk altijd weer gaat over ontelbare individuele gevallen – zoals mijn peter, jouw broer, je kind, moeder of partner. Weinig dingen gaan zo diep in een mensenleven als onze verbondenheid met ons gezin, onze familie, onze dierbaren. Maar hoe diep onze liefde ook is, als ze ons influistert dat een volwaardig leven nooit lang genoeg is en dat de samenleving alles op alles moet zetten om daar wat aan te doen, ten koste van elke vorm van matigheid of redelijkheid, dan is ze eigenlijk geen heldere liefde meer, maar vooral de spreekbuis van gulzigheid en angst.

Loslaten is een van de moeilijkste dingen die er bestaan. Onze illusie van controle over leven en dood loslaten is voor velen van ons werkelijk aardverschuivend. Natuurlijk is het ethisch bijna ondoenbaar om mensen/ziektes/gevolgen… tegen elkaar af te wegen. In de handen van beleidsmakers met minder goede intenties leidt zoiets tot monsterachtige toestanden en dat is een terecht schrikbeeld waar we niet licht over mogen gaan. Maar vanuit blind idealisme blijft volhouden dat drie maanden langer leven voor een hoogbejaarde even belangrijk zijn als de volwaardige ontwikkeling van een hele generatie kinderen en jongeren kun je met de beste wil van de wereld geen constructieve levensvisie meer noemen, laat staan een duurzame.

Ik wens ons als samenleving, collectief én individueel, de kracht en de wijsheid om in te zien dat we het de afgelopen zestig jaar onwaarschijnlijk goed hebben gehad. En dat het niet uitmaakt dat er dit jaar 36 cadeautjes op de stapel liggen in plaats van 37. We zouden zelfs best met nóg wat minder tevreden zijn, en ervoor zorgen dat het werkelijk waardevolle cadeaus zijn. Dan hebben we er waarschijnlijk maar een fractie van nodig om ons leven vervuld te weten.

2 gedachtes over “Waar we -geen- recht op hebben

  1. Dank voor het delen van je gedachten – je denkoefening, én voor de link naar het artikel waaruit je citeert. Dat er maar steeds meer mensen zoals jullie mogen opstaan en zich laten horen, dat er naar jullie en hen geluisterd mag worden. De prijs is nu al veel te hoog voor alles wat er gaande is. Dit kan alleen maar gestopt worden als we massaal opstaan, en ons protest laten horen. Ga zo door dus, Kirstin

    Geliked door 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s