Waar we écht bang voor zijn

De mensheid als kind dat zijn slachtofferschap nooit ontgroeide

(c) Inaya photography




De C**-maatregelen hakken er bij velen steeds dieper in. Het verzet ertegen groeit, de onverzettelijkheid van de wetgevers ook. De wanhoop van de sommigen valt op een koude steen bij de morele superioriteit van anderen. We horen termen vallen die we vroeger alleen associeerden met bananenrepublieken en autoritaire staten. Iedereen heeft het gevoel het gelijk aan zijn kant te hebben, iedereen vindt dat de ander blind is.

Wat we vergeten, is dat aan elke keuze die we maken en elke daad die we stellen (van controle, van verzet) onderliggende premissen en motivaties ten grondslag liggen. Die zijn immens belangrijk, want ze sturen en beïnvloeden onze beslissingen.

Bijna alles kan herleid worden tot deze ene vraag: wat proberen we precies te bereiken?

Het antwoord erop lijkt eenvoudig: we willen zoveel mogelijk mensen sparen. Van het virus, van overvolle IC’s die zorgen dat andere zieken niet meer kunnen behandeld worden. We willen ook het ziekenhuispersoneel dat een tsunami aan ziektegevallen binnenkrijgt niet kopje onder laten gaan. Weinig volk dat het daar als basispremisse niet mee eens is. Maar onder die basispremisse gaan nog twee diepere, grotendeels onbewuste, schuil.

Het probleem met een onbewuste overtuiging zit ‘m erin dat ze veel meer invloed heeft op onze keuzes en beslissingen dan we beseffen. Zelfs als we denken dat we niets beslissen, maken we toch een keuze, één gebaseerd op iets wat aanvoelt als een waarheid, een feit, een natuurwet. Maar dat ís het niet. Alleen: omdat het een onbewuste overtuiging is, stellen we haar niet in vraag. We beseffen zelfs niet dat er iets in vraagt te stellen vált.

Dit zijn de onbewuste overtuigingen van onze samenleving: een langer leven is een beter leven, en de dood is altijd een vijand.
Hoe gevoelig dit ook ligt, hoe verstaanbaar het ook is, dit is wél problematisch.

Dus laten we onszelf nu eens bewust de vraag stellen: is het werkelijk zo’n goed idee om in elke mogelijke omstandigheid het verlengen van het menselijk leven als individueel en collectief doel voorop te stellen?

(c) Inaya photography



Je vindt ze wel, de ouderen die vrede hebben met de dood, de families die met warme aanvaarding bereid zijn hun geliefde te laten gaan, de artsen die zeggen: hier gaan we niet meer ingrijpen. Maar veel vaker treffen we een grote angst aan voor sterven, een hardnekkigheid of zelfs halsstarrigheid in het doorduwen van een behandeling (de arts), het aandringen erop of zelfs eisen ervan (patiënt of familie).

We zijn doodsbang voor de dood. En hoe succesvoller we worden in het verlengen van het leven hoe groter die angst nog lijkt te worden. Maar de wortels ervan gaan veel verder terug dan de laatste zes decennia van onze diep materialistische en overgemedicaliseerde samenleving. Al bijna zolang als de mensheid bestaat, hebben we het gevoel dat we moeten vechten tegen de natuur, opboksen tegen haar krachten en haar willekeur. We zijn fysiek niet zo robuust als veel andere diersoorten en we hebben heel lang aan het kortste eind getrokken. Het leven van de jagers-verzamelaars in de oertijd was nagenoeg afgelopen op de leeftijd dat wij nu beginnen denken aan kinderen krijgen.

We hebben ons rationeel en technisch vernuft in de strijd geworpen om onze omstandigheden te verbeteren. En we zijn daar zo goed in geworden dat we intussen de invloedrijkste soort op de planeet zijn. Maar sommige vormen van trauma vergeet je niet. Net als een mishandeld kind dat ook als volwassene in een veilige omgeving nog vanuit de traumatische herinnering blijft functioneren, lijken wij als menselijke soort niet te kunnen stoppen met vechten tegen de natuur, ook al hebben we al lang het punt bereikt waarop een comfortabel en lang leven binnen zowat ieders handbereik ligt.

We zijn doordrongen geraakt van het idee dat we om gelukkig te kunnen zijn steeds méér moeten hebben, van alles, ook van levensjaren. En we leven nu collectief maar liefst tientallen jaren langer dan onze voorouders. Dat is een curve die je niet eeuwig kunt blijven oprekken, en het is niet omdat we onze standaard voor wat een ‘aanvaardbare’ leeftijd is om te sterven in de loop van de afgelopen eeuwen enorm hebben opgeschoven, dat ze op een collectief niveau wenselijk of zelfs haalbaar is.

(c) Inaya photography



We verwarren trouwens stelselmatig ‘langer leven’ met ‘goed leven’, en onze medische technologie komt ons daar sterk in tegemoet. Kwantiteit (een steeds hoger aantal mensen een aantal maanden of jaren langer in leven houden) blijft hardnekkig primeren op kwaliteit (een zinvol bestaan, goede zorg, menselijke omkadering). Dat levert groteske en tragische uitwassen op. Onze bejaardentehuizen zijn er een voorbeeld van, de huiver rond euthanasie ook. Hoezo, dat kán toch niet, dat je zelf vindt dat je leven lang genoeg geduurd heeft?

Dat is trouwens het sleutelwoord: genoeg.

We hebben genoeg, méér dan genoeg. We beseffen het alleen niet, omdat (zie vorige blog) grote brokken van ons leven vaak zo’n lege ratrace zijn. Verstillen, vertragen, tijd maken voor kwaliteit op elk vlak (onze menselijke relaties, onze houding tegenover kennis, de duurzaamheid van onze spullen, de kwaliteit van ons voedsel, de gezondheid van ons ecosysteem) zou een ongelooflijk verschil maken. Dan mag het leven nog vijf jaar minder lang duren dan het nu doet, als het tot de rand gevuld is met dingen die ons hart en onze ziel verwarmen, dan is het echt wel mooi geweest.

Maar die omslag van paradigma hebben we voorlopig als samenleving nog niet gemaakt. En nu komt er een nijdig virus langs, en slaan we in paniek. Als een cartoonpersonage struikelen we over onze eigen voeten om onszelf in veiligheid te brengen. En geheel volgens de heersende logica van de afgelopen halve eeuw doen we dat door het menselijk leven koste wat het kost te redden of verlengen. En de middelen om dat te doen, halen we bij alles wat dat leven zelf de moeite waard maakt.

Naar aanleiding van de vorige blogs kreeg ik een aantal keer de vraag: hoe zou jij dit dan concreet aanpakken? Deze bewuste crisis zullen we moeten uitzitten zoals we hem begonnen zijn, vrees ik. Zoals een surfer die de golf gemist heeft en kopje onder gaat, is dit niet iets wat je halverwege het momentum nog kunt oppikken of herstellen. Maar het lijkt me broodnodig dat we bijleren voor de toekomst.

Dat mensen zich nu steeds meer vragen stellen bij de maatregelen, vind ik vanuit die optiek persoonlijk hoopgevend. Misschien beginnen we voor het eerst sinds lang weer voeling te krijgen wat we echt belangrijk vinden. En dat is niet het doel dat we nu nastreven en dat onze samenleving pre-Covid al naar de afgrond duwde.

(c) Inaya photography



Wat we wel moeten beseffen, is dat veel van wat we belangrijk vinden en nu zo missen niet samengaat met de (in mijn ogen bij momenten bijna illusoire) veiligheid die de maatregelen bieden. Het virus is er, en groepsimmuniteit is er nog niet. Kwaliteitsvol leven houdt op dit moment in dat je de risico’s op besmetting én de sterfgevallen erbij neemt. En in zwaar vervuilde en dichtbevolkte gebieden zoals Vlaanderen zou dat dodental wel eens behoorlijk kunnen oplopen. Daar mogen we ons echt geen illusies over maken. En het betekent ook dat we voor keuzes komen te staan: de enige manier om het ziekenhuissysteem dan niet te laten instorten, is ergens een grens trekken van wie we nog behandelen en wie niet.

Is dat hard? We deinzen er collectief voor terug, maar het is in feite niet harder dan het leven zelf. You can’t have your cake and eat it, zeggen de Engelsen. Je kunt het niet allemaal willen. Dat is misschien niet leuk, en onze verwende materialistische geest hoort het niet graag. Maar daarom is het nog niet verkeerd.

Het is ethisch gezien wél verschrikkelijk heikel. Ik ga me hier dan ook niet wagen aan sloganeske voorzetten. Het punt dat ik in dit stuk wilde maken, is dat we de reikwijdte moeten beseffen van de angst die ten grondslag ligt aan de huidige keuzes. En angst, zeker van de onbewuste soort, is nooit een goede raadgever.

En dan is de cirkel rond: hebben ze ongelijk, degenen die lobbyen om erediensten te kunnen houden? Om meer dan één persoon te mogen omhelzen? Om Kerst in familie te mogen vieren? Om kunst weer een plek in de samenleving te geven? Om kinderen en jongeren op een spontane manier naar de les en sociale activiteiten te laten gaan? Persoonlijk geef ik ze overschot van gelijk. Ze vragen om alle dingen die het leven de moeite waard maken: verbondenheid, creativiteit, een gevoel van samenzijn, delen en verbinden. Ze vragen om volwaardig en zinvol te mogen leven.

Als we nu ook nog kunnen aanvaarden dat we op zeker moment doodgaan aan dat leven, dan heeft heel deze crisis ons misschien toch iets geleerd.


(c) Inaya photography

13 gedachtes over “Waar we écht bang voor zijn

    1. Hallo Heidi, ja, dat is de ultieme test, hé.
      Ik geniet met volle teugen van het leven en ik hoop nog maar ongeveer halfweg te zijn. Maar bloedeerlijk: als het virus besluit dat het mijn tijd is om te gaan, dan is dat oké. Ik heb de dingen gedaan die ik wilde doen, de mensen liefgehad die er voor mij toe deden; Ik heb een verschil gemaakt op mijn eigen kleine manier en ik voel me diep verbonden met alles in de natuur waar de dingen alleen maar van vorm veranderen – niets verdwijnt ooit echt, alles wordt hergebruikt. Mijn ego kan daarmee leven, ik heb daar nu al vrede mee. De weemoed die ik voel bij de gedachte, is er vooral omwille van de mensen die voort zouden moeten zonder mij, zoals mijn man en mijn zoontje van nog geen twaalf.

      Geliked door 1 persoon

      1. ‘k Zou jou en onze vriendschap toch ook erg missen, hoor, Kirstin!
        Maar ik heb een gelijkaardig gevoel voor mezelf – al is het voor mij wel makkelijker, ik ben een stuk ouder dan jij, hé…

        Geliked door 1 persoon

  1. Leeftijd zou er niet zoveel mee te maken mogen hebben, hé Marieke…
    Ik hoop oprecht dat ik hier nog een tijdje mag zijn om mijn werk verder te zetten. Maar hoe dieper ik graag in het weg dat alles verbindt, hoe meer vrede ik ermee heb dat het totaal niet aan mij is om wat dan ook te sturen of te controleren. Ook het einde van mijn lichaam niet.

    Geliked door 2 people

    1. Nee, leeftijd op zich niet… Maar mijn kinderen zijn al halverwege de dertig en jullie Sobran nog geen twaalf, ik vind toch dat dat scheelt…
      Voor de rest kan ik alleen maar beamen wat je beschrijft, eigenlijk overgave aan het leven zoals het is, hé…

      Geliked door 1 persoon

  2. Wij hebben de natuur verdrongen en de natuur slaat d.m.v. dit virus terug. Wil dat zeggen dat we het virus zijn gang moeten laten gaan?
    Ik vind van niet. We moeten er lessen uit trekken, dat wel. En snel ook. Of de maatregelen de juiste zijn, daar kan je over discussiëren, maar het bestrijden gaat alleen collectief.
    Dat we doodsbang zijn voor de dood, een langer leven nastreven omdat we langer beter vinden, en daarom bereid zijn vanalles te doen wat dus volgens jou niet wenselijk is, is dat niet wat kort door de bocht? Langer leven wordt nagestreefd door de wetenschap, omdat de wetenschap dat kan. Er zullen zeker mensen zijn die dat ook verlangen. Maar je wil niet weten hoeveel mensen een verkorting van het leven vragen voor hun familieleden, omdat hun levenskwaliteit niet meer genoeg zou zijn. Omdat euthanasie óók kan. We zijn bang voor wat we zelf moeten inboeten, voor onze eigen dood, niet voor die van de anderen. We leven in een heel egoïstische maatschappij, dat vind ik eerder het probleem.

    Geliked door 2 people

    1. Dank voor je reactie!
      Eerst en vooral: in een blog ga ik altijd wat korter door de bocht dan de dingen zijn, anders eindig ik met een heel essay. Dus natuurlijk staan er soms veralgemeningen in die op zeker niveau wel kloppen, maar op het individuele niveau ook weer tegengesproken kunnen worden omdat er gelukkig ook veel mensen zijn die niét zo denken. Maar de kracht van het collectief stuwt ons allemaal samen wel in een bepaalde richting (denk bv. aan klimaatverandering).
      We zijn bovendien ook heel tegenstrijdige wezens, hé. We zijn in staat tot zowel diep altruïsme als enorm egoïsme. Voor onszelf en voor anderen. Ook daar valt geen lijn in te trekken.

      Wat je zegt over wetenschap, wringt voor mij. Wetenschap is geen zelfstandig denkende entiteit. Ze streeft na wat wij willen dat ze nastreeft, dus dan wordt het een ethische kwestie want het is niet omdat iets kán dat het een goed idee is. En de grens van het leven alsmaar verder blijven verleggen is wat mij betreft géén goed idee.

      Ik erger me in het publieke debat ook aan de oorlogsretoriek van ‘corona verslaan’. De natuur slaat niet terug en voert geen oorlog, ze doet gewoon haar ding. En in de omstandigheden die wij gecreëerd hebben, is dit nu ‘haar ding’. Wij zijn degenen die willen ontsnappen aan deze dans en in een kramp gaan omdat ons dat niet lukt. We willen alles onder controle proberen te houden, en dat is au fond een illusie.

      Maar er zijn op menselijk vlak geen concrete goeie oplossingen of wondermiddelen, hé. Dat maakt dit zo moeilijk. Als we het virus zijn gang laten gaan, zullen er mensen sterven. Als we het mordicus proberen in te dijken, zullen we offers moeten brengen waar óók mensen aan sterven (vaak indirecter of op langere termijn, dus minder zichtbaar). En we kunnen niet goed om met een verhaal waarin we niet als winnaars uit de bus komen. Zoals Paul Verhaeghe het laatste schreef: we zijn als mens onze plaats in het grotere geheel vergeten, en hopelijk is dit een reminder.

      Geliked door 3 people

  3. Oké, over mijn oorlogstaal had ik beter wat langer nagedacht.
    En het is zo: omdat iets kan, is het nog niet wenselijk. Dat geldt, wanneer je het over leven en dood hebt, in twee richtingen, wilde ik maar zeggen.
    Tot slot: wat Paul Verhaeghe schreef kan ik alleen maar beamen.
    Ik had hier nog vanalles geschreven, maar ik heb het weer gewist. Ik ben het niet op alle fronten met jou eens, maar je doet me in ieder geval nadenken, ook over hoe iets te formuleren. Doe zo voort, zou ik zeggen.

    Geliked door 3 people

  4. Een verrijkend stuk tekst heb je weer geschreven Kirstin, en een mooie discussie levert het hier boven op. Aan die discussie kan ik weinig toevoegen; ik ben het eens met wat je schrijft. Als het virus – of wat dan ook – mij zodanig zou treffen dat dit betekent dat aan mijn aardse tijd een einde komt, dan heb ik daar ook vrede mee. Voor mij makkelijker dan voor jou – ik heb geen (eigen) kinderen – ik laat ‘slechts’ mijn partner achter die het ongetwijfeld moeilijk zal hebben met mijn heengaan, maar we praten veel over dit soort dingen en hij weet mijn gedachten, mijn keuzes (áls ik die heb) en kan daar ook vrede mee hebben. Dankbaar voor deze wijze woorden weer 🙏🧡

    Geliked door 2 people

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s