De onhoudbare spagaat tussen wet en werkelijkheid

Twee maanden geleden regende het over de hele wereld bittere verontwaardiging naar aanleiding van de Panama Papers. Er waren al eerder schandalen waarbij klokkenluiders grote risico’s namen om oneerbare praktijken, vaak van financiële aard, aan het licht te brengen. Maar banken, advocatenkantoren en bedrijven hebben alleen verantwoording af te leggen aan de wet. En wat als die in hun voordeel speelt?

Anthony 19 _153.JPG

In populaire actiefilms is de slechterik vaak niet alleen machtig en megalomaan, maar ook moreel een groteske figuur. De held(in), opboksend vanuit een underdogpositie met het gelijk én de sympathie van het publiek aan zijn of haar kant, moet de booswicht ten val brengen en het recht laten zegevieren. Daarbij deert het niet dat er in the heat of the moment een auto gestolen wordt, zwijgplicht doorbroken, een uiterst geheime bedrijfscode gekraakt. We zitten nagelbijtend op het puntje van onze bioscoopstoel, vurig hopend dat de held(in) erin slaagt.

Als het licht in de cinema weer aan gaat, keren we terug naar de echte wereld. Ook daar heersen hebzucht en onrechtvaardigheid, en ook die willen veel mensen opgelost weten. Alleen gaat het er in de realiteit vaak heel anders aan toe dan in de film. Er zijn weinig Grote Slechteriken, om maar iets te zeggen. Het ‘kwaad’ in de wereld heeft vandaag veel meer te maken met de manier waarop complexe structuren functioneren op wereldschaal dan met de snode plannen van enkelingen.

 

Er mag wettelijk veel
meer dan we denken

 

Binnen deze grote, vaak internationale structuren (bedrijven, banken, lobbygroepen) werken dagelijks duizenden gewone mensen. Meestal is hun doel: zoveel mogelijk winst maken, binnen de wettelijk toegestane grenzen. Of de uitkomst van al die praktijken samen ethisch of rechtvaardig is, heeft vooral te maken met de wettelijke ruimte waarbinnen ze mogen opereren. En die is groot. Er mag wettelijk veel meer dan we denken.

 

Paradijselijk

‘Offshorebedrijf’ is in de publieke opinie zowat synoniem geworden voor ‘sjoemelbedrijf’, maar het is een perfect legale constructie, mits ze aan een aantal voorwaarden voldoet. Het geld dat je erin investeert, moet ‘wit’ zijn, de vennootschap die je opricht moet in de praktijk ook werkelijk functioneren en bestuurd worden in het buitenland, en de oprichter of belanghebbende moet alle inkomsten die het hem rechtstreeks oplevert aangeven aan de fiscus, zodat hij er in zijn thuisland belastingen op kan betalen. Maar zelfs als dat allemaal correct verloopt, blijft dé reden om geld te investeren in een offshorebedrijf dat zo’n onderneming belastingen moet betalen in het land waar het gevestigd is. En met hun tarieven doen belastingparadijzen hun paradijselijke naam alle eer aan. Die keuze van locatie is dus echt geen toeval.

In geval van de Panama Papers zal dossier per dossier moeten worden bekeken of de gefinancierde constructies bonafide zijn en de bedrijven échte bedrijven, dan wel lege dozen met stromannen die gebruikt worden voor belastingontduiking. Of daar ooit juridisch gevolg aan wordt gegeven, hangt af van veel factoren. Verjaring, bijvoorbeeld. Landen als het Centraal-Amerikaanse Panama houden de lippen stijf op elkaar als het aankomt op samenwerken met justitie. Binnen de termijn aan al het nodige juridische bewijsmateriaal komen, is vaak een hindernissenparcours. De fraudeur heeft ondertussen rustig de tijd om de bewuste offshore op te doeken, zijn sporen te wissen en in een ander belastingparadijs een nieuwe constructie op te zetten.

Op internationaal vlak raakt het geduld met belastingparadijzen evenwel op. In 2009 werd op een top van de twintig rijkste landen beslist om maatregelen te nemen. In tijden van terrorismebestrijding is het bankgeheim een hinderlijk obstakel voor het volgen van geldstromen en het opsporen van criminelen. Landen die vasthouden aan het bankgeheim worden sindsdien een na een gedwongen om toch werk te maken van transparantie (bijvoorbeeld door publiekelijk aan de schandpaal genageld te worden, zoals Panama nu).

Maar echt doorslaggevend is het allemaal nog niet. Terreurorganisatie IS kan tot op vandaag probleemloos haar oliegeld parkeren in belastingparadijzen. Ook dichter bij huis hebben we een slechte leerling. Luxemburg lijkt, zelfs na het LuxLeaksschandaal dat de grootschalige belastingdeals voor multinationals blootlegde, het geweer niet van schouder te willen veranderen. Integendeel, op dit moment is het wachten op de uitspraak in een proces tegen de klokkenluiders en de onderzoeksjournalist die de informatie hielp verspreiden. De klokkenluiders hangen celstraffen boven het hoofd, de onderzoeksjournalist riskeert een boete. Op 29 juni zullen we weten of zij veroordeeld worden.

 

Voetje lichten

Niet alleen het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ) is niet te spreken over deze gang van zaken, zelfs Margarathe Vestager, de Europees commissaris voor mededinging, betreurt de beslissing van Luxemburg om een dergelijk proces in te spannen. En het is ook moeilijk te geloven, laat staan uit te leggen aan verontwaardigde burgers: waar de uitwassen van de amorele graaicultuur van de financiële wereld – exorbitante bonussen, offshorebedrijven, belastingdeals voor de allerrijksten – vaak niet bestraft (kunnen) worden omdat ze wettelijk in orde zijn, hebben klokkenluiders en onderzoeksjournalisten door ‘vertrouwelijke bedrijfsinformatie’ hierover aan het licht te brengen wél strafbare feiten gepleegd. Alweer ziet het er dus naar uit dat de wet de ethiek een voetje licht.

 

Europa keurde pas een wetswijziging
goed die het nóg makkelijker
maakt om klokkenluiders en
onderzoeksjournalisten te vervolgen

 

En er lijkt niet snel beterschap op komst. De Europese Commissie keurde pas een wetswijziging goed die het nóg makkelijker zal maken om klokkenluiders en onderzoeksjournalisten te vervolgen. Geheime bedrijfsinformatie aan het licht brengen was al een strafbaar feit, nu wordt ook die informatie in je bezit hebben (zelfs als je er niet mee naar buiten komt) strafbaar. En het bedrijf kan zelf bepalen wat ‘vertrouwelijk’ is…

Het is naïef (en onjuist) om te denken dat alles opgelost is als we grote vermogens kaalplukken. Zoals de Leuvense emeritus hoogleraar fiscaal recht Frans Vanistendael onlangs stelde in een Vlaamse krant, vragen diepgaande besparingen en financiële hervormingen inspanningen van álle lagen van de bevolking. En de gewone man is daar volgens hem ook toe bereid, maar niet als de elite onder het mom van wettelijkheid ondertussen de dans ontspringt. Vanistendael pleit dan ook voor bewustwording hierover bij de grote vermogens. Hij spoort hen aan om niet te wachten tot de wet (of de volkswoede) hen ertoe verplicht om meer te gaan bijdragen, maar uit moreel principe zelf de eerste stap te zetten. Op die manier tonen ze dat de sterkste schouders oprecht bereid zijn de samenleving mee te helpen schragen.

Dát zou nog eens een happy end zijn.

Anthony 19 _164.JPG

Dit artikel verscheen in De Bond van 10 juni 2016

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s