Vlees op een stokje

Een reclame zoals een andere, zou je misschien denken.
Niet echt.

Ik las er een paar maanden geleden over in een Knack-artikel en ze bleef me bij. Deze prent werd een aantal jaren geleden in Egypte gebruikt tijdens een internetcampagne om vrouwen aan te sporen tot zediger kledingdracht. De lolly met de wikkel er omheen wordt ongemoeid gelaten door ongedierte, die zonder wikkel is een trekpleister voor vliegen. Bijschrift : ‘Je kunt ze niet tegenhouden. Maar je kunt jezelf wel beschermen. Je schepper weet wat goed voor je is’.

tumblr_inline_n77rikIs001sqex6a
bron: jihadwatch.org

De eerste reactie van veel vrouwen hierbij is waarschijnlijk afschuw. Hoeveel decennia van protest en sensibilisering hebben we er nu al op zitten om duidelijk te maken dat vrouwenlichamen misschien wel aantrekkelijk zijn (dank je wel, Moeder Natuur), maar daarom nog geen openbaar snoepkraam, en dat mannen die daar niet van kunnen afblijven eerst eens goed naar zichzelf moeten kijken in plaats van de verantwoordelijkheid te leggen bij de aan- of afwezigheid van hoofddoeken, de lengte van rokken of de diepte van decolletés?

De tweede reactie is waarschijnlijk een etnisch-cultureel getinte, iets over de discriminatie van vrouwen in de moslimwereld. Dat is misschien niet helemaal onjuist, maar veel te kort door de bocht en ook veel te gemakkelijk. De campagne met de lolly was niet overheidsgestuurd, en riep ook in Egypte zelf fel protest op. Het Egyptian Center for Women’s Rights toonde in 2008 aan de hand van onderzoek aan dat ook en soms zelfs vooral gesluierde vrouwen in Egypte nageroepen en aangerand worden – iets wat we in het westen maar moeilijk kunnen geloven. De argumentatie van mannen die gevraagd werden naar hun beweegredenen gingen van ‘ik verveelde me’ tot ‘als ze zich helemaal bedekt, moet ze wel iets heel moois te verbergen hebben’. Het rekensommetje bedekt=gerespecteerd en veilig gaat niet op, net zo min als Arabisch/moslim=vrouwenonderdrukkend. We mogen ons niet laten verleiden tot foute stereotypen.

De bredere waarheid is gewoon nog triester. Vrouwen worden elke dag en over de hele aardbol door mannen van hun eigen cultuur en nationaliteit behandeld als bezit, koopwaar en seksueel vee, ook nog onverkwikkelijk vaak in het ‘verlichte’ Westen, waar de vrouwenemancipatie nochtans al behoorlijk veel successen op haar conto kan schrijven.
Dat het hier in Europa vaak om ‘mildere’ vormen gaat en dat er in totale aantallen minder verkrachtingen en aanrandingen zijn dan in pakweg India, wil niet zeggen dat er geen vuiltje meer aan de lucht is. Dat kan elke vrouw die al betast, aangerand of verkracht is beamen. Het zal haar worst wezen dat het hier minder gebeurt dan aan de andere kant van de wereld. Het is zojuist gebeurd. Met haar. De oude onderstromen van misogynie en machisme zijn allesbehalve verdwenen maar de Westerse seksistische praktijken tegenover vrouwen – van loonkloof tot fysiek aanklampen of erger – blijven doorgaans weggelachen als ‘overdreven’ of ‘onschuldig’.

 

Onzichtbaar

Dit is een onderwerp dat mij al decennia na aan het hart gaat. Ik ben ze tegengekomen, de jonge hengsten die geen ‘nee’ verstonden, de oudere mannen die vonden dat een mooi achterwerk diende om in te knijpen of met de vlakke hand op te slaan, de vrouwen in mijn omgeving die slachtoffers werden van aanranding en verkrachting. Ik ben niet van plan om dit weg te lachen of te minimaliseren. Ik zou mijzelf en de helft van de wereldbevolking geweld aan doen.

Maar ik ga wel – en dat is misschien ook best gewaagd – een beetje tegendraads schrijven, en wat oude lijken uit de kast halen. Want geweld tegen vrouwen zoals recent in Keulen oogt misschien als een klassiek geval van bronstige macho’s tegen onschuldige vrouwen, of als de prelude van een culturele oorlog tussen het vrije Westen en het barbaarse Oosten, maar het totale plaatje is nooit zo simpel als het lijkt. Dit is één aspect van een veel diepere en bredere malaise. En niet alleen vrouwen worden daar het slachtoffer van.

Ja, ik wil ook een lans breken voor mannen. Terug naar dat vreselijke reclamebeeld van zonet. Als je er wat langer bij stilstaat, is deze campagne zo mogelijk nog beledigender voor mannen dan voor vrouwen. Even nadenken, wat zou jij het liefste zijn? De aantrekkelijke lolly, of het hersenloze ongedierte? Geef toe, da’s een moeilijke.

We kunnen er lollig over doen, maar eigenlijk onthult dat beeld veel. Angst voor seksualiteit, bijvoorbeeld. Freud had het bij het rechte eind dat seksualiteit een oerdrift is, heftig en beangstigend. En hoe harder je iets onderdrukt, hoe meer greep het op je krijgt. De angst voor seksualiteit werd in de loop van de geschiedenis vaak op vrouwen geprojecteerd. Zij werden het symbool van die vaak beangstigende begeerte. Hier vindt ook het verachtelijke blaming the victim zijn oorsprong.

collector-bernard-yslaire-L-1
(c) Yslaire

De Arabische cultuur heeft hier beslist geen monopolie op. Europa is wat dat betreft eeuwenlang in hetzelfde bedje ziek geweest, en we zijn er nog niet van verlost. En ook in Azië vielen er vorig jaar afschuwelijke meningen op te tekenen uit de monden van verkrachters die vonden dat de enige goede soort vrouw zich rein en onzichtbaar hield, en dat elk meisje dat zich daar niet naar schikte een open uitnodiging stuurde om eens met geweld over haar heen te gaan.

Ik vergeet nooit de angst in de ogen van Anna (niet haar echte naam), de buitenlandse non-profit werkster die een jaar in Brussel werkte en een weekend bij ons couchsurfte. Ze vertelde hoe ze na een avondje stappen met vriendinnen in de hoofdstad werd aangeklampt. Ze was zwanger en alleen, en een helder ‘nee’ volstond niet. De mannen in kwestie gedroegen zich als de vliegen op de affiche. In haar woorden: ‘I was meat on a stick.’

 

Doe niet zo flauw

Vrouwen als ik zijn opgegroeid in een regio van de wereld waar we zoveel kansen en rechten hebben als maar denkbaar. We zijn ongelooflijk bevoordeeld. Maar Anna verwoordt de werkelijke grond van ons onbehagen: onze opleiding en onze rechten beschermen ons niet als het er echt op aankomt. Niet tegen Arabische mannen, niet tegen blanke, Aziatische of Afrikaanse mannen. Als we de pech hebben een kerel van welke achtergrond dan ook tegen het lijf lopen die vindt wij er om god weet welke reden om vragen, zijn we fysiek niet bij machte om hem van ons af te slaan.

Je rechten zijn maar zo veel waard als je mogelijkheden om ze af te dwingen. In het geval van met geweld verkrachte vrouwen betekent dat: niets.

 

Toen de ‘Wij overdrijven niet’-storm losbarstte, zag je alle kleuren van het discussiespectrum passeren in onze media, ook de minst fraaie. Er zullen wel wat meisjes met lange tenen tussen hebben gezeten, maar een aantal verhalen waren meer dan schrijnend. Inderdaad, ze overdreven niet. En toch was een veelgehoorde opmerking: ‘Ach, je moet dat zo niet opvatten. Dat is niet kwaad bedoeld. Mannen zijn nu eenmaal zo.’ Het waren meestal mannen die het schreven, en de toon was steevast betuttelend. Arm wicht, vind je elke vent een boze wolf? Tuttut… Een man kijkt nu eenmaal graag naar schoon vlees.
Zo lijkt de Egyptische affiche andermaal gewoon gelijk te krijgen.

We zouden het eens moeten omdraaien, denk ik dan. Als een man zich nu even voorstelt (voor zover dat mogelijk is, maar alsjeblieft, doe je best) dat een persoon die groter en fysiek sterker is dan hij – man of vrouw, maakt in deze niet uit – op hem afstapt, al dan niet dreigend, al dan niet met een glimlach, en hem recht in zijn kruis tast. Omstanders grijpen niet in. Er wordt misschien zelfs gefloten, toegejuicht. Als hij erover vertelt, wordt het weggelachen. Moet hij dan, net als vrouwen, genoegen nemen met ‘het was als compliment bedoeld’ en ‘je moet niet zo flauw doen’? En elke dag opnieuw de straat opgaan voor meer van hetzelfde? Ik dacht het niet. Dergelijke handelingen tasten de fysieke integriteit van een individu aan, en degraderen een persoon tot een object in de handen van een sterkere tegenspeler.

Of het slachtoffer nu een man of een vrouw is, maakt niet uit. De ander is geen vlees op een stokje waarvan je je mag bedienen omdat je daar zin in hebt.

 

Dubbele signalen en geraffineerde machtsspelletjes

Dit is een onderwerp met meer weerhaken dan rechte lijnen. Deze long-read schrijven (ik zit aan de vierde versie in evenveel maanden) voelt als laveren door een sociaal en emotioneel mijnenveld.

Maar we gaan door.

78d7ebda3b4d5335db698c8c2419d0ac
Magnum commercial

Laten we dus eerlijk zijn: de menselijke (dier)soort geeft nogal wat dubbele signalen. Zo hebben we al een hele tijd de gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen (of ‘alle mensen’) en hun rechten omarmd, in een officieel verdrag nog wel, maar weten we ons nog altijd geen blijf met gezonde en openhartige seksualiteit. We stuiteren borderlinegewijs over en weer tussen preutsheid en porno. Op vlak van reclameboodschappen is ethiek vaak ver te zoeken. In het Westen zijn we zijn de grens van het aanvaardbare allang voorbij.
En jammer, maar ook mannen en vrouwen op zich zijn niet zo eenduidig te ‘begrijpen’ als we graag beweren.

Voor de oude feministische kreet dat alle mannen zwijnen en onderdrukkers zijn, ben ik nooit gevallen, om verschillende redenen. Ten eerste: er zijn altijd twee partijen. De historische maar tot op vandaag volgehouden onderdrukking van vrouwen is een collectief proces waarbij mannen beslist een actieve rol spelen maar vrouwen ook eeuwenlang (te) stil zijn gebleven.

Anderzijds onderschatten we schromelijk de onbewuste macht die vrouwen altijd over mannen hadden en nog altijd hebben, van de tempelpriesteres die haar gunsten naar eigen goeddunken uitdeelde aan de mannelijke smekeling met zijn offergaven tot de echtgenote die aanspraak maakt op de bankkaart van meneer.
Van dominatrix tot huisslavin, de rollen van vrouwen beslaan een heel spectrum, en het is niet altijd de man die boven ligt. De Oedipusmythe is niet per toeval zo bekend. De band van jongens met hun moeders is complex en ingrijpend, en die machtsverhouding bepaalt veel sterker hun latere relatie tot vrouwen dan we soms durven toegeven. Electra-scenario’s (meisjes die dwepen met hun vader) zijn veel zeldzamer. Het ziet er naar uit dat vrouwen, alle fysieke en economische discriminatie ten spijt, op een of andere manier soms ook gewoon een overwicht hebben.

dangerous1.png
Glenn Close en John Malkovitch in hun iconische vertolking van ‘Les Liaisons Dangereuses’

Vrouwen hebben hun virtuositeit in het verleidingsspel (dat hen, getransponeerd naar vandaag, misschien grote tactische politieke denkers zou maken) in de loop van de geschiedenis vaak moeten inzetten als pure overlevingstechniek in een door mannen gedomineerde wereld. De Marquise de Merteuil komt voor de geest, het amorele personage uit Choderlos de Laclos’ fantastische Les liaisons dangereuses. Vrouwen als zij degraderen zelfs de meest gehaaide en gesofisticeerde macho tot een kind. Hier is sprake van een geraffineerd machtsspel, maar – eerlijk is eerlijk – wel een geboren uit een context van materiële en politieke ongelijkheid. De Merteuil is zonder twijfel Valmonts tactische meerdere, omdat ze minder hart en meer berekening toont dan hij, maar ook zij wordt uiteindelijk door de samenleving afgerekend en uitgespuwd op basis van haar eer. Het heeft iets van een double bind, de manier waarbij vrouwen eeuwenlang onderhuids aan de touwtjes trokken en mannen hen tegelijk in een financiële en fysieke wurggreep hielden.

Dit is niet het enige scenario, natuurlijk. De Laclos’ brievenroman leest als een zeer mooie archetypenstudie: van het kneusje tot de niets ontziende verkrachter, in alle mogelijke gradaties, en van toepassing op beide geslachten.

 

Boven of onder – of niet

We kunnen er voor kiezen om vrouwen te bedekken onder doeken, onder hele tapijten zelfs, om hen te ‘beschermen’ tegen de woestelingen die we mannen beweren te zijn. Enter de lolly en vliegen.

We kunnen er ook voor kiezen om vrouwen de macht te geven over alle beslissingen omtrent seksualiteit, onder het mom van respect.

In feite zijn dat twee helften van dezelfde medaille, uitgaand van de cynische biologische premisse dat de mens een roofdier is en dat in menselijke relaties de wet van de jungle geldt: eten of gegeten worden. Je ligt boven of onder. Je hebt de macht (om te nemen of te weigeren) of je bent het slachtoffer (dat genomen wordt en niet kan weigeren).

Vanuit deze enge visie ‘beschermen’ we tot op de dag van vandaag vrouwen door hen al hun vrijheden af te nemen, of ‘responsabiliseren’ we mannen door de immense impact die vrouwen op hen kunnen hebben te ontkennen.

Beide redeneringen schieten tekort. Dit is een emancipatieproces dat van twee kanten moet komen.

Geweld van sommige mannen tegenover vrouwen mag nooit geminimaliseerd worden. Maar als we werkelijk willen gaan voor gelijkwaardigheid en wederzijds respect mag de macht van sommige vrouwen over mannen ook niet doodgezwegen worden. Dan ondergraven we onze eigen geloofwaardigheid.

 

yin-yang-5
bron: 4.hobby

Ik ben er oprecht van overtuigd dat we de stemmen nodig hebben van mannen én vrouwen die in wederzijds respect opkomen voor elkaar én zichzelf. Die moeite doen om elkaar uit te leggen wat er voor hen belangrijk is, en waarom. Het recht op integriteit en beslissingsrecht over je eigen lijf is géén luxe-privilege. Maar seksuele drang is ook geen kleinigheid die je zomaar even afleert, vooral niet in een sociale context van broeierige ontkenning en onderdrukking. Dit is geen of/of verhaal, het is een en/en verhaal. Mannen én vrouwen moeten elkaar kunnen ontmoeten in respect, in liefde, en met begrip voor het hele genuanceerde scala aan noden en uitingsvormen die hen kenmerken, als gender en als individu.

De ander onderdrukken om zelf boven te liggen kan nooit het enig mogelijke of wenselijke scenario zijn. Niemand, man noch vrouw, is hersenloos ongedierte of vlees op een stokje.

Advertenties

Een reactie op “Vlees op een stokje

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s