Voices of wisdom

(Dit artikel verschijnt in een Nederlandse vertaling in De Bond van 28 augustus.
Wie niet aangesloten is bij de Gezinsbond en de tekst toch liever in het Nederlands wil lezen, kan mij contacteren op lieve.woordjes@kirstinvanlierde.be)

Tara Mohr is a woman with a calling. She uses her experience in both coaching and business to the benefit of women, whose talents and voices, she feels, are still going unnoticed far too often. We had an inspiring conversation from across the Atlantic.

Mohr: “As early as childhood, I was attuned to where women’s voices were missing. I was sparked by situations where was I being told that I was hearing the whole story, but in truth I was only hearing men’s voices. I noticed that women often had very important insights and ideas to share that somehow weren’t being heard.”

Tara Mohr (c) Margot Duane
                     Tara Mohr (c) Margot Duane

Remarkably, unlike many feminist voices, Mohr takes an inclusive and constructive view towards gender equality, calling all women of this generation the Transition Team.
“I notice a lot of women expressing the frustration that we don’t seem to make any real progress, even though we’ve been working on gender equality for so long. I see this very differently. We don’t often look at our lives in the long historical view and so it’s easy to forget that we’re coming out of a very long past in which patriarchy was deeply entrenched. The world was defined, designed and led by men. We’ve made incredible strides in a very short period of time towards a world more equally defined and led by both women and men, but we truly are still in a transitional moment. Historical and cultural change takes a long time. When we see ourselves as the Transition Team helping us move from one world to another we can have a lot more patience, equanimity and wisdom about all the work that is still to be done.”

Good Student or bitch?

Last year Tara Mohr published a book based on all the social, psychological and spiritual insights she gathered over the years, and her practical experience in coaching. It is a fun read, that confronts readers willing to dive into their inner lives with a number of very recognizable yet mostly unconscious strategies we use to shrink out of things we actually deeply desire. Some are immediately familiar, like the Inner Critic (the ever critical voice in our heads talking us out of doing something), others are somewhat surprising, like the ways in which we sometimes forget to check our heartfelt project with the reality of what our audience or customer wants, or the different vocabulary used by women and men. In Playing Big Mohr doesn’t only offers insights, she also shares a richly filled basket of tips and tricks on how to get out of the patterns of fear and stuckness, or unproductive ways of dealing with criticism and praise.
The book is written specifically with women in mind, although the insights it offers are in fact universal.

“We haven’t learned that maybe
excellence is really about
effectively influencing and challenging authority,
not adapting to it”

“The ways in which we are socialized are two sides of the coin that limit us in different ways and I think that women and men both struggle with letting their gifts and voices really come out. But women have an extra layer: ‘I might be called a bitch.’ ‘I never saw my (grand)mother do this.’ ‘I’m afraid of my power’, basically. The reason that I wrote the book for women is because I want to see more women leading—but the ideas are certainly relevant to men too. And I do actually hear from a lot of men who are reading the book.”

Some of Tara Mohr’s insights about how women behave are remarkable and fresh and immediately strike a chord. The Good Student Attitude, for one. This is a set of values or attitudes that usually come easier for girls and help them outperform boys in school. But once out in the professional field, it actually becomes a hindrance when women have to start fending for themselves.

“When I started coaching women I noticed that, interestingly, a lot of women who were really hitting walls in their careers had been stars in school. I was a Good Student type in school myself: getting the good grades, working hard, and when I was reflecting on my own experience and looking at the women I coached who had also been great at school, it was just so clear that the behaviors that help us to be excellent students are not the same behaviors that are required to make an impact in our careers.
One thing we learn, for instance, is that doing well in school requires finding out what that teacher wants and then providing it. We’re not really learning to define our own sense of good work, we’re learning how to adapt to what the authority figure wants. But when we get to a certain level in our careers, we’re seen as not having a point of view. We haven’t learned that maybe excellence is really about effectively influencing and challenging authority, not adapting to it.
As students in school we also learn that preparing diligently will make us do well. The teacher is going to tell us what book to read and what we should study before the test… But a lot of the times in our careers we need to be able to answer without having been told what to prepare. We rather need to trust in ourselves and be comfortable with improvisation.”

Why not start today?

Motherhood also presents a whole new set of challenges for women, Mohr agrees.
“We encounter physical and logistical obstacles: how do I Play Big when my child is teething, I only get four hours of sleep and I can’t really think during the day?” (laughs) “But there’s more. A lot of us have fears around following our callings and sharing our ideas. And motherhood is a very socially acceptable reason to not self-actualize. So it sometimes becomes a cover for the fear. When you say: ‘I really want to start this business but I have three young kids, right now is not the time…’ what we need to pull apart is whether this is truly a logistical and practical challenge, or whether it is just very scary to live the calling that that particular business is about for you, and right now you have an excuse that everyone will understand?

I try to help women work around this by helping them locate the essence of their calling. That’s never anything as general as ‘start a business’, or ‘get a new PhD’, there’s a tangible core underneath. To stick with the example: if the business this one mom wants to start is about creating healthy gourmet food for other families, I will ask her, what’s the kernel of that calling for you? What part about it really excites you? Let’s say she says, “I just love making healthy food, and I love sharing with others.” Then we’d talk about, why didn’t that happen today? Can you make one meal for your next-door neighbor’s family today? The point is to brainstorm ways she can live her calling today – in some simple, doable, immediate form. When we get this specific about taking action, usually all the fears come up, and that is the moment we can actually see whether the block is motherhood, or something else entirely. And a lot of the times it’s not motherhood. Women will then start to say the real blocks: ‘I’m worried I don’t really know what I’m talking about. People won’t like it. I’ll fail in some way. I’ll be criticized or rejected. My family won’t like it that I’m doing that…’ These fears can be dealt with.”

And of course, there’s also the maternal version of the Inner Critic, the voice that goes: “I’m such a bad mother!”
“The stereotype of being a ‘good mother’ is usually: being really good at housework and cooking, wanting to spend all your time – every single moment – with your kids and have no other needs. But how many people does that really work for? Yet a lot of parents are plagued by that idea. Just recognize that “good mother” police as a voice in your head, not necessarily the voice of truth or your core self. It’s one form of the inner critic voice. Start to make a practice of noticing it.
A lot of times when our inner critic comes out there’s a deep uncertainty that we haven’t really named. When we’re parenting, we can never fully be sure that we will be able to protect our child. You can never fully know if what you’re doing is right or what your choices – especially the tough calls – are going to lead to. That is actually very hard for us human beings to live with. And if we’re not conscious of how we feel about this, it comes out in the voice of the inner critic: ‘You’re bad mother, you should be doing this or that…’ When we look closer, this voice is actually an attempt to create order and distract us from the inevitable feelings of deep, deep uncertainty that come with parenting.”

“In our culture motherhood is a very
socially acceptable reason to not self-actualize”

“Parents often ask me how they can help when kids say things like ‘I’m so fat’ or ‘I’m not good at that’. A lot of the times we think our job as parents is to argue with their inner critic. But you are never going to win the argument, and for the child it can become confusing, especially if the world outside seems to agree with the voice in his head. So instead we might actually want to call it out: ‘It sounds like we’re hearing your inner critic. You know, everybody has this voice that says really mean things to them, even the people who you think are really confident. And I used to have a silly voice when I was your age that used to say this to me, and it so wasn’t true! Sometimes my inner critic voice still talks to me! And here’s why that voice is saying those things: it’s afraid, and it’s trying to protect you from taking the kind of risks that might bring failure or change, but those risks are important to growing and being your best self…’ ”

Making the unconscious conscious

Slowing down, getting in touch with what it is you’re really feeling, understanding it and lifting it out of the unconscious is one of the recurring themes in Mohr’s work. She credits her mother for this.
“I learned about this at a really young age. I can remember being maybe eight years old, sitting with my mom in the living room and her saying: ‘The thing is, Tara, ninety-eight percent of what motivates human beings is unconscious. And only two percent is conscious. So if you don’t go into therapy and make the unconscious conscious, it’s very hard to get a grip on life.’ But I found it very confusing that nobody was talking about this in school. How could we study the Civil War without discussing what was in anyone’s unconscious?” (laughs) “Of course we don’t have the time in life to process everything we’re feeling, but we can try to find the highlights, things that need attention. And we need to. To be healthy.”

Mohr’s point is actually a lot closer to home than it might sound for some. Take the often raw and debasing comments on social media following any major upheaval. “The level of productivity of any conversation corresponds with how well we have understood the core of our own personal truth. Of course there are many layers and levels of truth, but so much of what we read and hear is pure attack and defence. From a psychological point of view we know that underneath that is someone’s fear, pain, sadness, confusion, hopes, vulnerability. And yet it’s very clear that sometimes people are not in touch with that at all. So how productive can the dialogues they engage in then be?”

Tara Mohr grew up in a house full of books of every religious and mystical tradition. “My mom read them all, but she never confused spirituality with organized religion. I do think that inner work is spiritual work.” Mohr’s description of our inner voice of wisdom, which she calls the Inner Mentor, is one of the most surprising and inspiring chapters in her book. “Having coached so many women over the years I find it’s undeniable that we can tap into something that has stunning wisdom and a powerful, palpable love. It’s inside each of us and, given the right process, it’s immediately accessible. There’s no secular concept, really, that can explain what that is.”

“Ik wil wiskunde geven, ik ga niet beginnen praten over godsdienst!”

Drie Turkse Vlamingen over de kansen en verborgen struikelblokken voor migrantenkinderen in het onderwijs vroeger en vandaag

“Mijn vader was zestien toen zijn vader overleed en hij het gezin moest onderhouden”, vertelt Selda, intercultureel medewerkster bij een Vrij Centrum Leerlingenbegeleiding (VCLB). “Toen hij twintig was, leerde hij mijn moeder kennen. Haar ouders woonden al in België. De armoede heeft mijn vader getekend. Hij heeft ons altijd gezegd: ‘Jullie krijgen zoveel kansen en rechten, maak er gebruik van!’”
Lerarenkoppel Mustafa en Nihal geven wiskunde, wetenschappen en technische vakken. Mustafa’s grootvader was een herder die amper kon lezen en schrijven. “Voor hem was emigreren een dubbele stap. Mijn vader is hier naar school geweest en werkt als arbeider. Ik ben hier geboren.” Nihals vader studeerde aan de universiteit van Ankara, maar vluchtte voor de politieke situatie in Turkije. “Hij heeft hier in de mijn gewerkt, tegen de zin van mijn opa. Die had andere dromen voor zijn zoon.”

Selda en Mustafa komen uit Oost-Vlaanderen. Nihal groeide op in Diest en vindt dat er verschillen zijn. Haar echtgenoot bevestigt dat. “Na de coup in Turkije zijn er in de jaren tachtig veel intellectuelen gevlucht, en in België vestigden die zich vooral in Limburg. Dat kan een impact hebben op de ontwikkeling van een gemeenschap.”
Nihal: “Ik ken daar meer jongeren die belang hechten aan onderwijs. Veel vrienden van me hebben verder gestudeerd. Toen ik in dit dorp aankwam, was dat toch wel wennen. Hier kun je mensen met een hogere opleiding op twee handen tellen.”
Maar hoe divers de Turkse gemeenschappen verspreid over Vlaanderen ook zijn, wat eruit springt, is de sociale warmte. “Turken zijn gastvrij”, vindt Selda. “Het familieaspect leeft heel sterk bij ons. En ook al kennen mensen je niet, als je een afspraak met ze maakt, zullen ze doorvragen wiens dochter je bent, uit welke streek je grootouders komen… Mijn Belgische collega’s begrijpen niet altijd waarom dat nodig is. Ik probeer uit te leggen dat dat bij ‘turksheid’ hoort.”
“Als je in moeilijkheden zit, kun je terugvallen op de gemeenschap”, knikt Mustafa. “Maar het klopt wel dat er ook sociale controle is. Als ik een meisje uit ons dorp van de bus zie stappen met haar vriend, zeg ik daar niets van. Anders weet de helft van het dorp het. Dikwijls zijn het de ouderen van de gemeenschap die de jongeren terechtwijzen voor hun gedrag.”
“Ik noem mezelf altijd eerst moslima, en ik ben getrouwd met een Marokkaan,” vertelt Selda. “Maar veel mensen uit de Koerdische of Berberse gemeenschappen vinden mij toch te los, te mondig. Belgische vrienden die mij een vrijgevochten vrouw vinden, geloven dan weer nauwelijks dat ik vijf keer per dag bid.”
Mustafa: “Ik heb ooit het verwijt gekregen dat ik té geïntegreerd was omdat we thuis een microgolfoven hadden. En dat kwam van iemand van mijn leeftijd, die net als ik hier opgegroeid was. Ik zei dat ik de soep ging opwarmen. Een magnetron, zei hij, dat is niets voor Turken. Dat is voor Vlamingen die allebei gaan werken en meer fastfood eten…”

Nihal, Mustafa en hun zoontje (c) Kristof Ghyselinck
Nihal, Mustafa en hun zoontje (c) Kristof Ghyselinck

Sociaal kapitaal

In de vergelijkingen met Vlamingen komen Turkse gezinnen er telkens zwak uit, maar misschien meten we op de verkeerde manier. “Socioloog Piet Van Havermaet zegt: als je een vergelijking wilt maken tussen Turkse en Vlaamse gezinnen, moet je enerzijds hoogopgeleide gezinnen vergelijken, en anderzijds de lager opgeleide gezinnen. Anders zijn de verschillen niet realistisch,” weet Mustafa. Wie lager opgeleid is, heeft ook minder toegang tot voorzieningen. “Veel ouders weten niet dat ze recht hebben op een logopedist, of hoe je de terugbetaling moet regelen”, knikt Selda. “Ik help daarbij, maar ik sta soms ook nog voor verrassingen. Turkse gezinnen weten vaak niet wat het VCLB allemaal voor ze kan doen. We leggen altijd uit dat we ook opvoedingsondersteuning en vormingen bieden, huisbezoeken doen… Ouders zijn daar vaak erg dankbaar om.”

Selda: “Armoede gaat
niet alleen over status,
geld of opleiding.
Armoede is ook: dat we
al jaren samenleven en
elkaar niet kennen.”

Ook Nederlands blijkt voor velen een struikelblok. Selda: “Een Turkse jongen die hier geboren is, trouwt meestal met een meisje uit Turkije. Zij wordt huisvrouw. Ze volgt cursussen maar wordt de taal nooit echt machtig. In kleine dorpen zie dat je meer dan in de stad. De laatste jaren hoor ik wel steeds vaker over nichtjes of vriendinnen die verliefd worden op een Turkse jongen die hier geboren is.”
Nihal is er alvast tegen dat jonge Turkse Belgen hun huwelijkspartner uit het buitenland halen. “Dat moet gedaan zijn”, zegt ze ferm. “Er leven hier ondertussen genoeg Turken om uit te kiezen.”
Mustafa is het daar niet mee eens. “In deze geglobaliseerde wereld kun je mensen toch niet verplichten om te trouwen met iemand uit een bepaalde regio? En een Vlaming die met een Viëtnamees trouwt, mag die ook naar hier halen.”
Nihal: “Wij zijn hier allebei geboren, dus ons kind zal hopelijk geen taalproblemen hebben. Maar als ik uit Turkije kwam, had ik mijn kind niet kunnen helpen met Nederlands, of ik moest er zelf voor naar school gaan… In mijn klas was ik vroeger meestal de enige van Turkse origine. Ik had veel Vlaamse vriendinnen. Maar ik beweer niet dat ik beide talen perfect ken. Mijn gevoelens druk ik beter uit in het Turks. Gaat het over school, dan is Nederlands makkelijker.”
Mustafa had ook taalproblemen. “De laatste jaren van het middelbaar heb ik hard moeten werken om bij te benen. Ik mag blij zijn dat ik heb kunnen voortstuderen, want ik zie jonge mensen van mijn leeftijd dezelfde jobs doen als hun vaders. Maar stilaan komen er rolmodellen: een Turkse ingenieur, advocate… Toen we hier vertelden dat Nihal leerkracht wiskunde is, zeiden veel mensen: ‘Ze heeft een beter diploma dan jij!’” (lacht)
Nihal: “En: ‘Ze is een beetje slimmer dan jij!’” (hilariteit) “Het probleem van veel Turkse jongeren is de taal, niet de leerstof. Ik druk het ouders op het hart: hun kinderen moeten Nederlandse boeken lezen, tv kijken, naar een vereniging gaan… Dat is de schaduwzijde van de warme Turkse gemeenschap: er is geen harde noodzaak om die dingen te doen. En sommigen denken: we vragen gewoon aan Mustafa om dat formulier in te vullen.”

Mustafa: “Ik heb nog van
leerkrachten gehoord
dat hogeschool voor mij
tijdverlies zou zijn en dat
gaan werken bij Volvo een
haalbaarder kaart was”

Dat herkent Selda. “Als je kunt helpen, zijn het vertrouwen en de dankbaarheid zeer groot. Maar mensen maken er soms ook wat misbruik van. Als gezinnen hulp vragen met administratie, vertaal ik dus telkens de opgave. Ik neem een kopie voor thuis, en de volgende keer laat ik het ze zelf proberen. Van de dertig gezinnen die ik zo begeleid heb, zijn er zeker twintig opgetogen omdat ze het gevoel hebben dat ze het vanaf nu alleen zullen kunnen. En ik wil het altijd nog eens nalezen.”

Naam veranderen

Selda vertelt hoe dankbaar ze is dat ze van haar directeur alle kansen kreeg om zich te ontplooien, maar niet alle ervaringen zijn even rooskleurig. Mensen van een andere origine hebben het vaak moeilijker op de werkvloer.
“Ik ben goed ontvangen op de scholen waar ik lesgaf, maar ik voelde wel dat ik extra gecontroleerd werd”, vertelt Nihal. “Mijn diploma’s en de positieve verslagen van de pedagogisch begeleider volstonden niet. Ik heb ook de vraag gekregen of ik het als moslima zag zitten om les te geven in een katholieke school. Wat doet dat er nu toe? De school heeft regels, en ik ga ervoor zorgen dat de leerlingen die naleven. (windt zich op) Ik wil wiskunde geven, ik ga niet beginnen praten over godsdienst! Ik zou graag hervatten in september, maar het is frustrerend: weer al die scholen afdweilen waar je mensen voelt denken: ‘We zullen toch maar iemand nemen met een Nederlandse naam…’”
“Je zal je naam moeten veranderen, schat”, glimlacht Mustafa. Ook hij kreeg vragen over zijn geloof. “Mijn antwoord was: ‘Ik kom technische vakken geven en mij houden aan het leerplan.’ Ik was nog geen twee maand in dienst of een pedagogisch adviseur kwam mijn cursussen en jaarplannen controleren. Hij observeerde twee uur lang mijn les. Ik kreeg een zeer positief verslag en ben ondertussen vast benoemd, maar ik heb me dubbel zo hard moeten bewijzen als Joris of Jan. Een jaar later kwam er een nieuwe collega, een Vlaamse jongen van dezelfde hogeschool met dezelfde diploma’s als ik. Hij heeft nooit de pedagogisch adviseur over de vloer gehad.”
Veel van die ongelijkheid wordt versterkt door het onderwijs, vindt Mustafa. “Ons systeem biedt mensen die het nodig hebben te weinig kansen om zich te ontwikkelen. Eigenlijk zou elke klas een weerspiegeling van de maatschappij moeten zijn, en dat is echt niet zo.”
In de Latijn-Wiskunde was Nihal een uitzondering, maar nu ziet ze evolutie: “Op het Atheneum van Diest zaten er een paar jaar geleden vijftien Turkse leerlingen in 3ASO. Mijn broer zit aan de universiteit van Hasselt en heeft er veel Turkse vrienden. Dan denk ik: waarom hier niet?”
Mustafa: “Onderschat de vooroordelen niet. Ik heb zelf van leerkrachten gehoord dat hogeschool voor mij tijdverlies zou zijn en dat gaan werken bij Volvo een haalbaarder kaart was. Sommige scholen verwijzen een allochtone leerling veel te snel door. Iemand met een Vlaamse achtergrond komt er vanaf met de waarschuwing dat hij beter zijn best moet doen.”
“Bij het VCLB proberen we zoveel mogelijk ouders en leerlingen te ondersteunen”, vertelt Selda. “Natuurlijk heeft niet iedereen de capaciteiten voor bepaalde studies, maar soms heb ik het gevoel dat ik een verschil heb gemaakt, en dat doet deugd. Maar door de voorbeelden van mensen die met een hoger diploma niet aan werk raken, hoor je ouders soms zeggen: ‘Belgen hebben ons niet graag voor zo’n job. Waarom zou mijn kind verder studeren? Laat het maar grondwerk doen of kuisvrouw worden.’ Gelukkig zijn er andere gevallen waarin het wel goed loopt.”

“Het is belangrijk dat jongeren meer moslimleerkrachten zien”, vindt Mustafa. “In conflictsituaties bieden wij ook een meerwaarde. Als ik tegen zo’n jongere zeg: ‘Nu ben je aan het zwanzen, we weten allebei dat jij thuis ook naar je moeder luistert’, aanvaardt die dat. Een Vlaamse leerkracht wordt misschien ‘racist’ genoemd.”
Nihal: “Dat woord wordt soms echt ten onrechte gebruikt.”
“Maar racisme is wel aanwezig in de Vlaamse maatschappij”, zucht Mustafa. “We ondervinden het elke dag in kleine dingen. De recente gebeurtenissen en de media doen daar ook geen goed aan. Wat hoop geeft, is dat de jongste generatie het toch wat anders ziet.”
Die generatie is aan het groeien, bevestigt Selda. “Positief is dat ze bewuster zelf kunnen kiezen. Maar naar mijn aanvoelen hebben meisjes vaak ook problemen met de dubbele identiteit, vooral als ze minder vrij gelaten worden dan hun Belgische klasgenoten. Maar ik heb hier al vaders in tranen gehad, die me uitlegden dat het enige wat zij wilden was dat hun dochter hun goede naam niet door het slijk zou halen. Het verhaal heeft altijd twee kanten. Weet je, ooit volgde ik een opleiding over armoede. De lector vroeg de dertig aanwezigen om hun gsm erbij te halen en de vreemde namen in hun contactenlijst te tellen. Op mij en één andere persoon na had niemand er, zelfs mensen met allochtone collega’s niet. De lector zei: ‘Armoede gaat niet alleen over status, geld of opleiding. Armoede is ook: dat we al jaren samenleven en elkaar niet kennen.’ Het wordt tijd dat we daar verandering in brengen.”

Dit artikel verscheen in De Bond van 17 april 2015

Het leven is beter dan de film

Hun echte namen klinken veel deftiger, maar iedereen noemt hen Nine en Nano. Ze wonen op La Granayrié. In Fauch, een blet zonder bakker of slager op vijftien kilometer van Albi. Huisnummer? Op het Franse platteland ken je maar beter de naam van het gehucht.
Twee leerkrachten lichamelijke opvoeding op pensioen, maar ‘overjaarse hippies’ is een correctere omschrijving. Ze bezitten twee hectare terrein, met daarop een grote hoeve uit de 19e eeuw, hersteld en verbouwd door vele handen. Ze maken huisbereide foie gras en confit de canard en brouwen hun eigen arquebuse, likeur op basis van alsem. Hun toilet doet dienst als voorraadkast van potten confituur met vruchten uit eigen tuin. Nine tekent, en als ornitholoog kan Nano je precies vertellen welk soort sperwer of buizerd er boven de velden zweeft.

Ze lijken ter plekke uit de bodem gegroeid, en ze zijn buren van mijn ouders. Zo heet dat in Frankrijk, als er maar een halve kilometer landbouwwegel de woonsten scheiden. Halverwege de ochtendwandeling met de honden stoppen mams en paps gegarandeerd voor een praatje. Op woensdag gaan ze samen met Nano naar de versmarkt tien kilometer verderop en ontbijten op een terrasje met een grand café crème en de croissants van Papi André. De groep vrienden en bekenden neemt steeds ruimere proporties aan naarmate het seizoen vordert. De serveuse kent haar Belgische habitués: als ze mijn moeder ziet verschijnen, sleept ze extra stoelen aan.


Toen mijn ouders naar Frankrijk verhuisden, vreesden we geen seconde voor het scenario waarover zoveel ex-pats klagen: vereenzaamd en verbitterd zonder landgenoten ‘in den vreemde’ verpieteren. Mijn oudjes zijn zó ontwapenend vriendelijk dat ze op minder dan een jaar tijd een heus netwerk aan lokale kennissen, vrienden en klusjesmannen hadden opgebouwd. Ze waren beter omringd dan menig koppel dat al veel langer verhuisd was. Belgen? Als ze meer landgenoten wilden waren ze toch niet naar Frankrijk verhuisd?

Hoe sociaal mijn ouders ook zijn, Nine en Nano bleken het geschenk uit de hemel. Het Franse koppel was oprecht verheugd met zulke fijne vrienden in hun onmiddellijke, toch wel wat eenzame, nabijheid, en druppelsgewijs introduceerden ze mijn ouders vervolgens in hun vriendenkring, een bende van diverse pluimage waarvan de meesten ondertussen ook kinderen en kleinkinderen hadden, vaak samen opgegroeid omdat de vriendschappen teruggingen tot de tijd voor er kinderen waren. Die geschiedenis delen we natuurlijk niet, maar sinds een jaar of drie zijn mijn ouders, én wij erbij, met open armen opgenomen in de warmte van de troep.
Ik noem ze de bande à Jojo, naar het lied van Joe Dassin. Mijn man maakt mij erop attent dat dat eigenlijk gaat over een bende twintigjarigen, maar dat is ook precies hoe ik hen zie: twintigjarigen die al bijna vijftig jaar vergeten dat ze net als iedereen elk jaar wat ouder worden. Of die ondertussen heel goed geworden zijn in doen alsof.
Nochtans wegen de jaren. Er zijn brillen geslepen en knieën vervangen. Stappen gaat wat minder kwiek, buigen om het mooiste servies uit de kast te halen lukt minder elegant. Ze doen alsof ze de rimpels niet opmerken en kleuren de grijze haren, maar aan het einde van de dag laat de tijd zich voelen.

Naar Frankrijk gaan, zoals we elk jaar minstens één keer doen, is al een hele tijd niet alleen meer mijn ouders terugzien. Het is ook teruggaan naar al die heerlijke mensen, en dat onvergetelijke sfeertje. Nu en dan verwacht ik dat de regisseur tevoorschijn komt van achter een decorstuk dat ik niet had opgemerkt, om een aanpassing te doen aan een van de camera’s. Dit is een film. Een Franse komedie, van het betere soort.


We zijn met een twintigtal. Onze familie, die van Nine en Nano, een handvol van hun hechte vrienden. De maaltijd is een initiatief van Viviane, wiens dochter Bérangère (herderinnetje, en voor een keer is dat géén bijnaam), getrouwd is met Fabien, de zoon des huizes.
Als opwarmertje is er foix-gras en paté van eend, toast met stinkende Maroile-kaas, olijven, persillade. En champagne, een magnum extra-large. Of whisky voor de liefhebbers.


Nano, kalend met een grijs paardenstaartje in de nek, bekijkt minzaam glimlachend de drukte vanop zijn stoel en laat het draven aan de jongere garde zonder knieprotheses. Médor (Médorette voor de vrienden), de hoogbejaarde hond, mag ondertussen zijn bord aflikken. Bérangère komt binnen met een paraplu die het voorgerecht tegen het ergste van de zomerse hoosbui buiten moet beschermen. Fabien tilt kleindochter Anna-Rosa de lucht in. Puberkleinzoon Lucas (Lulu) zit met onze eigen Lucas (l’autre Lucas) en nog wat jong volk achter de chips en de schermpjes.

We komen al vier jaar op La Granayrié, en meestal zijn de feestjes buiten, maar vanavond giet het pijpenstelen, en dus is dit de eerste keer dat ik de ‘feestzaal’ op de eerste verdieping zie. Het is een ruime kamer, maar niettemin krap voor twintig man en alle tafels en stoelen. Ze kan alleen langs een omweg en trap buiten bereikt worden – niet handig met dit onweer. De enige binnendeur naar de rest van het huis is gebarricadeerd, want wie ze opent, wacht een sprong van een paar meter naar de bodem van de garage.

Nine toont ons met trots de indrukwekkende muurschildering die ze een aantal jaren geleden maakte samen met Kathy, de lokale kunstenares en vriendin. De grootste wand van de feestzaal is één uitbundig oerwoud. Kathy, graatmager en zweverig, glimlacht bescheiden en zegt dat ze een heleboel dingen nu alweer anders zou doen. Haar man Alain slaat hen gade vanuit zijn hoekje aan het raam, waar hij de ene sigaret na de andere opsteekt. Op rechtstreekse vragen geeft hij geen antwoord, en hij kijkt niemand in de ogen. Toch glimlacht hij minzaam en lijkt hij tevreden er te zijn, al zal hij de hele avond geen woord zeggen. Hun zoon Blaise is al net zo contactschuw, maar bij de jongeren en hun schermen vindt hij aansluiting.


Naast mijn moeder op de bank zucht vriendin Renée luid dat het toch spijtig is dat haar man Tarzan er niet bij kan zijn omdat hij zo nodig in Genève aan het werk moest. Maar ja, geeft ze toe, het is voor Jean, en dat is toch weer wat anders. Jean is zowat op La Granayrié is opgegroeid. Hij heeft er de crisismomenten van zijn adolescentie gesleten als bloedbroeder van Fabien en de kinderen van Renée en Tarzan, en blijft hen als zijn emotionele thuishaven beschouwen, zelfs nu hij een succesvolle tv-presentator is die met zijn gezicht in alle Franse en Waalse ‘boekskes’ staat. We hebben hem de afgelopen jaren al een paar keer gezien, en stilaan ontdooit hij, omdat hij voelt dat onze liefde voor La Granayrié en haar bewoners oprecht is en we ons strikt houden aan de belofte geen informatie over hem of zijn vriend te verspreiden. (Hij heet in werkelijkheid ook niet Jean.)

Op zijn achtenzestigste kruipt Tarzan nog kwiek op ladders en daken, nu dus op dat van Jean en zijn partner zeshonderd kilometer verderop. Tarzan is een man met een scherp verstand die nooit heeft kunnen voortstuderen en dat heeft gecompenseerd met zelfstudie. Met pijp tussen de lippen vergast hij al wie het horen wil op filosofische discussies en citaten van Voltaire of Vergilius. Voor zijn humor zoekt hij het evenwel niet zo hoog: ‘Pas au-dessus de la ceinture ou j’ai le vertige…’. Hij wordt gemist; het gevecht tussen de seksen wordt nooit zo vrolijk gevoerd als wanneer Tarzan erbij is.
Renée en Tarzan scheiden drie keer per dag, zegt mijn vader, om het meteen daarna weer bij te leggen. Ze trouwden op hun achttiende omdat zij zwanger was. Vijftig jaar, drie kinderen en drie kleinkinderen later (het vierde is op komst) zijn ze nog altijd onafscheidelijk.
Zij: “Minou! Minou, ou-es tu? J’ai besoin de toi!”
Hij: “Oh, comme elle m’énerve!”
Iemand rakelt het verhaal op van hoe Renée ooit één kip serveerde voor dertien genodigden. Het beest werd met de grootste zorg gesneden, en iedereen kreeg welgeteld een mondvol. Hilariteit alom. Waarop zij, verontwaardigd: “Mais il y avait quand-même assez pour tout le monde?”
Renée is ook degene met groene vingers, die in de afzondering van haar woonst diep in het platteland niet liever doet dan ongegeneerd in haar blootje tuinieren. Correctie: ze draagt rubberlaarzen en een strohoed, maar verder is er geen streep kleding te zien. Naakt of niet, ze is een veel betere tuinierster dan kok, al heeft ze een hoogst onpraktische fobie voor regenwormen.

Jurgen & Chez Les Lamberts 206

Jurgen & Chez Les Lamberts 202

Het voorgerecht, de salade van Berangère, wordt vlot weggewerkt, en een paar glazen later is het de beurt aan Vivianes hoofdgerecht: een Arabische schotel van rijst en stoofvlees. Het gerecht is net zoals Viviane zelf: af tot in de puntjes. Ze is stijlvol, modieus, elegant, van top tot teen gelikt en gelakt, en bovendien ook nog oprecht sympathiek – een zeldzaamheid. Alleen aan de perfecte muziekkeuze voor het moment waarop de schotel zijn entree moest maken, kwam ze tot haar ergernis niet toe.


Kathy, die met whisky begonnen was, merkt op dat de champagne achteraf naar water smaakt. Ze steekt joint op, niet de eerste die avond, en haar ogen krijgen iets glazigs. Maar haar glimlach blijft, breed en lijzig. Ze wiegt op het ritme van de muziek, en kijkt pas verstoord op als Fabien hardcore door de boksen laat schallen in een poging om grappig te zijn.

Onder alle vrolijkheid zit, zoals dat gaat in goede films, een dosis tragiek. Hoe het echt gaat met Kathy, haar contactschuwe man en zoon, weet ik niet. Ze hebben een fantastisch huis in het bos, een soort hobbitwoning op palen die Alain zelf heeft gebouwd en waar de grote leefruimte zowel keuken, zithoek, bureau als atelier is. Kathy’s werk spat van de muren met de drang die kunstenaars eigen is, schitterend en bedwelmend. Maar er is geen feestje waarop ze niet zelf bedwelmd rondzwalkt. Haar handen zijn zacht als ze in het passeren over mijn nek gaan. Ze omhelst me. Ik voel in haar een liefde voor alles wat leeft, te veel om te bevatten in dat tengere lichaam.

Fabien, die eerder op de avond perfecte rookkringen heeft zitten blazen en die nu luidkeels mee brult met de muziek, heeft een verleden van enfant terrible. Briljant verstand maar in de praktijk dikke miserie. Een schoolloopbaan waar zijn twee ouders alleen maar zuchtend over kunnen zwijgen. Universiteit lag perfect binnen zijn mogelijkheden, maar ooit haalde een van de dochters van Renée en Tarzan hem uit de metro, waar bij zat te bedelen. Hij werkt nu op de luchthaven van Toulouse, in de bagagebehandeling. Zijn oudste, Lulu, is ernstig – zij het onzichtbaar – fysiek gehandicapt, en steekt dat vakkundig weg achter een charmante clowneske façade.

Renée en Tarzan kunnen het zich niet permitteren dat hij op zijn achtenzestigste stopt met werken. Wat er zal gebeuren als zijn frêle maar taaie carrosserie het begeeft, is bang afwachten. Hun dochters hebben elk op hun manier een hobbelig parcours gereden – een familiegeschiedenis die een film op zich verdient.

Nine heft haar glas voor een toast. Het laatste kootje van haar ringvinger ontbreekt. Het is de enige fysieke herinnering aan een nachtmerrie twee jaar terug, toen de ezel waarvoor ze al jaren zorgde haar laat op een avond aanviel en in een toestand van blinde razernij bijna vermoordde. Haar knie revalideerde, de kapotgebeten huid werd getransplanteerd, de blauwe plekken vervaagden, net als de kneuzingen op haar ziel, al bleven de nachtmerries lang. Haar eerste schetsen waren er van dreigende, malende tanden. Alleen het ontbrekende vingerkootje vertelt nog steeds het verhaal van die duistere nacht toen niemand haar kreten hoorde en het beest haar omver wierp, boven op haar ging zitten en haar beet waar hij kon.

Trillende lippen en antivries

Sobran, onze zesjarige, kibbelt met Anna-Rosa om een stripverhaal. De driejarige is het niet gewend haar zinnetje niet te krijgen, en zet haar klauwtjes in De Tamme Tummi. Pagina’s scheuren. Tranen en trillende lippen. Fabien plakt de boel zo goed en zo kwaad als het gaat weer aan elkaar, maar Willy Vandersteen draait zich om in zijn graf. Mijn mama is de reddende engel die haar kinderen hun laatste gezellige avond gunt en met haar kleinzoon huiswaarts en bedwaarts trekt. Ze zullen er met z’n tweetjes trouwens goed van profiteren: een heel stripverhaal lezen ze samen nog, bekennen ze de volgende ochtend met glinsterende ogen. Sobran haalt zijn korte nacht in tijdens de rit naar huis.

Jurgen & Chez Les Lamberts 310

Drie mensen vallen de feestzaal van La Granayrié binnen: langverwachte vrienden uit Grenoble, die een poosje komen logeren. Meer glazen, meer drank. De ogen van onze Lucas blinken: naar de komst van de dochter van dit stel kijkt hij al drie weken – wat zeg ik, een jáár – met stil verlangen uit. Hoewel, stil: hij heeft deze vakantie aan tafel al eens iets laten vallen over rattenvergif en antivries in het drankje van de jongen die interesse heeft getoond in ‘zijn’ Julie.

Viviane tovert met borden en iedereen krijgt te eten. En voor wie geen honger heeft, is er altijd nog dessert. En arquebuse.

Kathy danst tussen de tafels zolang de muziek haar bevalt. Als er een ouderwetse rock passeert, strekken mijn man en ik de benen – zijn danslessen zijn twintig jaar na datum nog altijd goed voor een shownummertje. Er wordt geklapt en gefloten. “Comment voulez-vous que nous on danse encore maintenant, après un tel spectacle?” Renée natuurlijk. We krijgen er allebei een klapzoen bovenop.

Het echte leven

Morgen rijden we naar huis. Het stemt me droef. Niet omdat ik niet graag thuis ben, maar omdat ik hier niet weg wil, uit deze zachte streek met haar glooiende velden van zonnebloemen en graan, en van dit bonte gezelschap dat morgen met houten koppen zal opstaan, dat zal zuchten over de kinderen en de knoken die niet meer mee willen en binnen een paar dagen gegarandeerd weer een feestje organiseert, of een apéro dinatoire. Ik wil nog niet zo oud zijn als zij, maar op avonden als deze ben ik wel eens jaloers dat ik nog niet op pensioen ben.

Ik kijk om me heen. Ik zie Nine en Nano, Renée zonder haar Tarzan, Kathy en Alain, mijn ouders. Hun kinderen en kleinkinderen. Hun verhalen en hun verdriet. En ik voel me vollopen met warmte.

Nee, dit is geen film. Dit is het echte leven, en daarover wordt zo nu en dan wel eens een film gemaakt. En als het een heel goeie is, dan lijkt hij op wat er hier vanavond gebeurt.